Eklektyczne lwy z budynku przy Armii Krajowej 46 w Żarowie

Eklektyzm w architekturze to wyjątkowy kierunek, który zdominował budownictwo w XIX wieku, opierając się na świadomym i swobodnym łączeniu elementów z różnych stylów historycznych w jednym obiekcie. Zamiast dążyć do stworzenia zupełnie nowej, jednolitej formy, architekci tego okresu czerpali inspiracje z przeszłości, sięgając po motywy gotyckie, renesansowe, barokowe czy klasycystyczne. Zjawisko to było ściśle powiązane z gwałtownym rozwojem przemysłu, urbanizacją oraz wzrostem zamożności mieszczaństwa, które potrzebowało reprezentacyjnych gmachów podkreślających status społeczny.

Nowe typy budynków, takie jak wielkie dworce kolejowe, teatry, opery, banki czy luksusowe kamienice czynszowe, wymagały monumentalnej oprawy, którą idealnie zapewniały bogate dekoracje historyzujące. Kluczową cechą eklektyzmu była pluralistyczna elastyczność oraz zasada stosowności, według której dobór stylu zależał od funkcji budynku. Przykładowo, budynki sakralne chętnie wznoszono w stylu neogotyckim, banki i urzędy zyskiwały surową formę neorenesansową, natomiast teatry i pałace olśniewały przepychem neobaroku. Pod dekoracyjną, historyczną fasadą kryły się jednak nowoczesne rozwiązania inżynieryjne, ponieważ wznoszenie tych obiektów opierało się na nowoczesnych konstrukcjach z wykorzystaniem stali, żelbetu oraz wielkich tafli szkła.

Bogactwo eklektycznej dekoracji

Dekoracja budynków eklektycznych stanowiła kluczowy element ich architektury, charakteryzując się niezwykłym bogactwem, widowiskowością oraz swobodnym łączeniem motywów z różnych epok historycznych. Głównym celem tak intensywnego zdobienia fasad oraz wnętrz było oszołomienie odbiorcy, przyciągnięcie wzroku i manifestacja wysokiego statusu społecznego oraz materialnego właściciela obiektu. Elewacje kamienic, pałaców czy gmachów użyteczności publicznej stawały się płótnem, na którym architekci z ogromną swobodą komponowali detale barokowe, renesansowe, gotyckie i klasycystyczne. Powszechnie stosowano bogate sztukaterie gipsowe i cementowe, które pokrywały niemal każdy wolny fragment ściany, tworząc gęstą sieć ornamentów roślinnych, girland, motywów muszli oraz fantazyjnych masek.

Rytm budynkowi nadawały klasyczne podziały poziome w postaci wydatnych, profilowanych gzymsów oraz pionowe akcenty realizowane przez pilastry, lizeny i kolumny o kunsztownie rzeźbionych kapitelach. Dolne kondygnacje bardzo często pokrywano boniowaniem, czyli dekoracyjnym wykończeniem imitującym ciosy potężnego kamienia, co miało nadawać budowli monumentalności i stabilności. Nad oknami i portalami wejściowymi umieszczano bogato rzeźbione naczółki, zwane frontonami, przybierające formy trójkątne, łukowe lub przerywane, nierzadko wypełnione płaskorzeźbami. Wyjątkowym i niezwykle reprezentacyjnym elementem dekoracji eklektycznej były rzeźby figuralne zintegrowane z architekturą, ze szczególnym uwzględnieniem kariatyd i atlantów, czyli postaci ludzkich podtrzymujących balkony, wykusze lub gzymsy.

Całość tej dekoracyjnej kompozycji dopełniało rzemiosło artystyczne o bardzo wysokim kunszcie wykonania. Okna i balkony zdobiono misternie kutymi, żeliwnymi balustradami o skomplikowanych wzorach florystycznych lub geometrycznych, a do wnętrz budynków prowadziły ciężkie, drewniane drzwi pokryte głęboką snycerką.

Motyw lwa w dekoracji budynków eklektycznych

W dekoracji zewnętrznej eklektycznych budowli z przełomu XIX i XX wieku, jednym z najczęściej wykorzystywanych motywów faunistycznych (zwierzęcych), był motyw lwa, który pełnił funkcję prestożową, ochronną i reprezentacyjną. Eklektyzm z definicji czerpał z dawnych stylów (renesansu, baroku, klasycyzmu), a lew w każdym z nich zajmował wyjątkowe miejsce jako symbol siły, władzy, bogactwa i stałości. Do najczęstszych form i umiejscowienia motywu lwa należały:

● Maszkarony i klucze łukowe: Najpopularniejsza forma to lwi łeb (maska) umieszczany w zworniku (kluczu) nad otworami okiennymi lub bramami wjazdowymi. Czasami drapieżnik ma w pysku metalową kołatkę lub pierścień.

● Wsporniki i podesty: Pełnoplastyczne lub płaskorzeźbione głowy lwów często „podtrzymują” płyty balkonowe, wykrusze lub gzymsy, co miało też symbolicznie podkreślać konstrukcyjną stabilność budynku.

● Trzymacze tarcz herbowych (heraldyka): W szczytach kamienic, w naczółkach nadokiennych lub w polach fryzów lwy były przedstawiane w pozycji stojącej (wspiętej) na dwóch łapach, trzymając dekoracyjne kartusze, tarcze herbowe (często puste lub z monogramem właściciela) bądź girlandy.

● Strażnicy wejść: Rzadziej spotykane przy kamienicach czynszowych, a częściej przy eklektycznych pałacach miejskich – pełnoplastyczne figury leżących lub siedzących lwów flankujące schody wejściowe lub filary bramy wjazdowej.

● Fryzy i płyciny: Powtarzalny motyw lwich głów połączonych festonami (wiankami z liści i owoców) biegł wzdłuż pasów międzykondygnacyjnych, nawiązując do wzorców rzymskich i klasycystycznych.

W zależności od tego, jaki nurt historyczny dominował w danej kamienicy, motyw lwa przybierał różne formy, w tym dominujący nurt neorenesansowy i neoklasycystyczny (gdzie lwy są przedstawiane w sposób realistyczny, dostojny, o spokojnych rysach i harmonijnych proporcjach) oraz nurt neobarokowy (gdzie maski lwów stają się ekspresyjne, dynamiczne, z otwartymi pyskami, groźnym wyrazem i mocno skłębioną, głęboko rzeźbioną grzywą, która tworzy silny światłocień. Napomnieć przy tym trzeba, że większość dekoracji eklektycznych fasad nie była kuta w kamieniu, lecz odlewana ze specjalnych zapraw sztukatorskich (gipsu, cementu romańskiego) lub zamawiana jako gotowa terakota architektoniczna z katalogów sztukaterii. Pozwalało to na masową, tanią produkcję efektownych detali, które podnosiły wizualną wartość nieruchomości.

Eklektyczne lwy w Żarowie

Do żarowskich budynków wzniesionych pod koniec XIX wieku (gł. ok. 1870 r.) w stylu eklektycznym zaliczamy obiekty: przy ul. Armii Krajowej 23, 46, 48, 51, 58, ul. Mickiewicza 13, 33, ul. Ogrodowej 2, ul. Sikorskiego 5, ul. Zamkowej 1, 2. Są to budynki 2-4 kondygnacyjne, często licowane w fasadzie frontowej cegłą oraz z boniowaniem (w tynku naśladownictwo wyglądu muru z kamienia, przez wykonywanie profilowania imitującego układ kamieni w murze, przy pomocy boni, czyli spoiny podkreślającej układ kamieni lub rowek w tynku). Wszystkie cechują się bogatym detalem tynkowanym w postaci obramień okiennych, drzwi, gzymsów, pilastrów oraz innych elementów architektonicznych.

Wspomniany wcześniej dekoracyjny motyw w postaci głowy lwa, odnajdujemy w elewacji frontowej budynku przy ul. Armii Krajowej 46. Obiekt datowany na przełom XIX i XX wieku, jest narożnym, trójkondygnacyjny, podpiwniczonym budynkiem, murowanym z cegły, tynkowanym w partii parteru. Dekoracyjny detal, zawarty został tutaj w postaci w postaci boniowania parteru i narożnych lizen w wyższych kondygnacji, bogatych obramień okien i drzwi na parterze ze zwornikami z podobiznami lwich głów (dokładnie 7 w formie odlewu przy dynamicznej stylistyce neobarokowej z otwartymi pyskami), w drugiej kondygnacji z płycinami nad i podokiennymi, ujęte pilastrami, gzymsów. Budynek nakrywa dach tarasowy.

Budynek przy ul. Armii Krajowej 46 oraz zworniki z lwimi głowami, fot. B. Mucha

Źródła:
● W. Szolginia, Architektura, Warszawa 1992
● B. Mucha, Eklektyzm w zabudowie Żarowa, www.izba.centrum.zarow.pl (dostep 5.04.2022)
● B. Mucha, Zabytki nieruchome na Ziemi Żarowskiej, cz.2: Budynki mieszkalne w Żarowie, www.izba.centrum.zarow.pl (dostęp 6.05.2024)
● Gminna Ewidencja Zabytków, Żarów 2021
● https://pl.wikipedia.org/wiki/Eklektyzm_(architektura)
● https://tanieantyki.pl/rzezba-lwa-z-brazu-znaczenie-i-symbolika/
● https://www.mojemiasto.swidnica.pl/konterfekt-lwa-w-architekturze-swidnicy-%E2%96%AA-marian-twardowski/

Przygotował
Bogdan Mucha