Gminna Ewidencja Zabytków, cz. 9: Pyszczyn

Pierwsze wzmianki o Pyszczynie znajdujemy w 1277r., gdy istniał tu zamek, należący do księcia wrocławskiego, a następnie legnickiego. Od 1339 do 1520r. wieś należała do rodziny von Tschirn i jej spadkobierców. W latach 1520-1725 w rezydencji (pierwotnie dworze obronnym) mieszkali członkowie rodu von Reichenbach. Rozbudowę dworu w pałac, zakończono w 1727r. Później rezydencja przeszła w ręce barona Fryderyka von Matuschka und Toppolczan. Na zlecenie jego spadkobierców dokonano kolejnej przebudowy pałacu, która trwała w latach 1794-1796 i nadała budynkowi widoczne do dziś cechy klasycystyczne.

Adaptacja objęła rozbudowę pałacu o skrzydło boczne, przez co rezydencja zyskała kształt litery „L” i przekształcenie stojącego nieopodal spichlerza w teatr. Był to teatr amatorski, jednak przedstawienia ściągały okoliczne ziemiaństwo, a sezon teatralny obejmował kilka premier w roku. Renowacja zabytku miała miejsce w 1882r. Zbudowano wtedy okazałą loggię ze schodami do parku przypałacowego. W parku wybudowano romantyczną wieżę. Ostatnim przedwojennym właścicielem był Heinrich Gottfried. W 1945r. pałac zajęła Armia Czerwona, a po niej PGR.

Układ ruralistyczny typu owalnicy.Istotny akcent urbanistycznych stanowi tu zespół pałacowo-parkowy z folwarkiem, znajdujący się w pd. części wsi.

1 – pałac, 2 – budynek mieszkalny, 3 – teatr, ob. budynek godpodarczy, 4 – wieża (sztuczna ruina), 5 – obora, 6 – budynek gospodarczy, 7 – budynek gospodarczy, 8 – kaplica

Zespoł pałacowo-parkowy z folwarkiem, Pyszczyn nr 22a-22e. Czas powstania: po 1693 r., 1727 r., 1783 r., 1895 r. Opis: Zespół położony w pd. części wsi. Rozległy folwark z podwórzem gospodarczym w kształcie wydłużonego prostokąta i pierzejami zabudowanymi budynkami folwarcznymi. Od pn.-zach. majdan zamyka potężna bryła pałacu założonego na rzucie litery „L” i, towarzyszący mu od pd.-zach., budynku teatru, za którym rozciąga się ku pd. niewielki teren parkowy, sąsiadujący z ogrodami gospodarczymi.1 W pd. narożniku zespołu położone jest kaplica. Część budynków pn.-wsch. i pd.-wsch. pierzei podwórza gospodarczego została wyburzona. Formy ochrony: Rejestr zabytków: nr A/4501/653/Wł z dnia 17.02.1979 r. (park), nr 146/A/03 z dnia 10.02.2003 r. (teatr, ob. bud. gospodarczy), A/4501/653/Wł z dnia 25.05.1977 r. (pałac), A/5971 z dnia 13.07.2015 r. (kaplica); Miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego: Uchwała nr XV/77/2003 Rady Miejskiej w Żarowie z dnia 29.08.2003 r. Stan zachowania: częściowo zakłócony pierwotny układ podwórza gospodarczego, przez wyburzenie części budynków. Pozostałe budynki gospodarcze, nie licząc dawnego teatru, nie prezentują istotnych walorów architektonicznych. Postulaty dotyczące konserwacji: wymagane zachowanie układu budynków. Bieżące prace remontowe budynków z zachowaniem walorów architektonicznych. Pielęgnacja starodrzewu.

Pałac w zespole pałacowo-parkowym z folwarkiem, Pyszczyn nr 22c-22d. Czas powstania: ok. 1726-1727 r., 1783 r., lata 1794-1796, 1882 r. Opis: Prawdopodobnie w XVII w znajdował się tu pierwotny pałac. Na jego miejscu wzniesiono w latach 1726-1727 barokowy pałac dla Heinricha Gottfrieda von Spätgena. Przebudowany w 1794 r., modernizowany w 1882 r., remontowany w 2001 r. 3-kondygnacyjny pałac z piano nobile, na rzucie litery „L“, kryty dachem 4-spadowym z lukarnami. Elewacje z detalem neobarokowym: boniowane naroża, cokołowa kondygnacja piwniczna; w osiach elewacji pseudoryzality, na ich narożach zdwojone korynckie pilastry. Taras przy elewacji ogrodowej. Portal główny barokowy, z herbami i datami: 1726, 1794. W skrzydle bocznym kartusz herbowy z datą renowacji 1882. Formy ochrony: Rejestr zabytków nr A/4501/653/Wł z dnia 25.05.1977 r.; Miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego: Uchwała nr XV/77/2003 Rady Miejskiej w Żarowie z dnia 29.08.2003 r. Stan zachowania: zachowana historyczna bryła budynku, kompozycja elewacji, pierwotny kształt otworów i detal architektoniczny; wymiana stolarki okiennej z zachowanie, pierwotnych podziałów; znaczne ubytki tynku. Postulaty dotyczące konserwacji: remont elewacji; wymagane zachowanie historycznej bryły budynku, kompozycji elewacji i detalu architektonicznego; remonty należy prowadzić pod nadzorem konserwatorskim.

Park i ogród dworski w zespole pałacowo-parkowym z folwarkiem, Pyszczyn nr 22c-22d (dz. Nr 180/2, 180/3, 180/4, 180/14, 180/15, 180/16, 180/33, 180/36, 180/37, 206). czas powstania: koniec XVII w. Opis: Początkowo niewielki ogród, w początkach XIX w. znacznie rozbudowany; w południowej części zachowana kaplica; w południowo-zach. części znajdował się ogród warzywny i staw; w części północnej rozległe partery kwiatowe; nielicznie zachowany starodrzew wymaga pielęgnacji; kompozycja przestrzenna zaburzona; brak wyraźnych podziałów, alejek parkowych; znaczna część porośnięta przez rośliny samosiewne. Formy ochrony: Rejestr zabytków nr A/4501/653/Wł z dnia 17.02.1979 r.; Miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego: Uchwała nr XV/77/2003 Rady Miejskiej w Żarowie z dnia 29.08.2003 r. Stan zachowania: czytelna granica parku, w większości wyznaczona ogrodzeniem; zatarty układ komunikacyjny; zachowany starodrzew zaniedbany; teren częściowo zarośnięty samosiewami. Postulaty dotyczące konserwacji: uporządkowanie terenu, pielęgnacja starodrzewu, wycięcie samosiewów.

Teatr, ob. Budynek gospodarczy w zespole pałacowo-parkowym z folwarkiem, Pyszczyn 22e. Czas powstania: 1783 r. Opis: Budynek wolnostojący, na rzucie prostokąta, murowany, tynkowany,nakryty płytkim dachem dwuspadowym, krytym papą. Bogaty, tynkowany detal architektoniczny w postaci gzymsów, boniowania, pilastrów. Formy ochrony: Rejestr zabytków nr 146/A/03 z dnia 10.02.2003 r.; Miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego: Uchwała nr XV/77/2003 Rady Miejskiej w Żarowie z dnia 29.08.2003 r. Stan zachowania: zachowana historyczna bryła budynku, kompozycja elewacji, pierwotny kształt otworów i detal architektoniczny; wymiana pokrycia dachu, zamurowanie części otworów, ubytki stolarki i znaczne ubytki tynku. Postulaty dotyczące konserwacji: kapitalny remont obiektu, przeprowadzony pod nadzorem konserwatorskim; renowacja i odtworzenie detali architektonicznych; uzupełnienie stolarki.

Wieżą (sztuczna ruina) w obrębie muru w zespole pałacowo-parkowym z folwarkiem, Pyszczyn (dz. nr 180/37). Czas powstania: koniec XVIII w., XIX w. Opis: Obiekt położony w parku, za zachód od pałacu. Murowana z kamienia. Ze śladami detalu – gzymsy, fryz. Ostrołuczny otwór okienny. Formy ochrony: Miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego: Uchwała nr XV/77/2003 Rady Miejskiej w Żarowie z dnia 29.08.2003 r. Stan zachowania: obiekt zachowany w formie ruiny. Postulaty dotyczące konserwacji: zabezpieczenie obiektu przed dalszą dewastacją.

Kaplica pałacowa, ob. Kaplica mszalna pw. św. Antoniego w zespole pałacowo-parkowym z folwarkiem. Czas powstania: 1895 r. Opis: Murowana, tynkowana kaplica z tynkowanym i kamiennym detalem (przypory, sterczyny, obramienia otworów). Założona na rzuciewydłużonego sześciokąta, dach wielospadowy, kryty dachówką ceramiczną, z ażurową sygnaturką wieńczącą szczyt fasady. Elewacje artykułowane smukłymi ostrołucznymi otworami. Formy ochrony: Rejestr zabytków nr A/5971 z dnia 13.07.2015 r.; Miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego: Uchwała nr XV/77/2003 Rady Miejskiej w Żarowie z dnia 29.08.2003 r. Stan zachowania: zachowana historyczna bryła budynku, kompozycja elewacji, pierwotny kształt otworów i detal architektoniczny; zachowana stolarka; nieznaczne ubytki tynku. Postulaty dotyczące konserwacji: wymagane zachowanie historycznej bryły budynku, kompozycji elewacji i detalu architektonicznego; zakaz docieplania elewacji; uzupełnienie brakujących fragmentów tynku; remonty należy prowadzić pod nadzorem konserwatorskim.

Źródła:
Gminna Ewidencja Zabytków, Żarów 2004
Gminna Ewidencja Zabytków, Żarów 2021

Przygotował
Bogdan Mucha