Gminna Ewidencja Zabytków, cz. 7: Pożarzysko

Pożarzysko jest jedną z najstarszych wsi w okolicach Świdnicy. Pierwsza wzmianka źródłowa świadcząca o istnieniu kościoła, a tym samym osady „Posarisch”, to dokument biskupa wrocławskiego Jarosława sporządzony między 1198 a 1201 r. Powstanie wsi wiąże się z możnym rodem ślasko-małopolskim, nazywanym w literaturze historycznej „Strzegomiami” lub „Ilikowicami”. Dwaj przedstawiciele rodu, Ilik i jego syn Gniewomir zostali w „Nekrologu Lubiąskim” nazwani „z Pożarzyska” (Ilich de Pozarische - 13 I; Gneomirus de Pozariz - 6 III). Dlatego też nazywa się śląską linię rodu „panami z Pożarzyska”. Obaj żyli w XII w., Gniewomir prawdopodobnie zmarł w 1185 r. W nich też należy upatrywać założycieli Pożarzyska i fundatorów kościoła.

W Pożarzysku powstała siedziba rycerska - dwór obronny, a osada stała się centrum administracyjnym dóbr. Jej rolę wzmocniło wybudowanie kościoła. Istnienie świątyni podnosiło rangę miejscowości do roli gospodarczego centrum okolicy, gdyż na Śląsku silne były związki między kościołami a lokalnymi targami. Plany Strzegomiów względem Pożarzyska uległy zmianie na przełomie XII/XIII w. Około 1200 r. przestało być główną siedzibą rodu, którą syn Gniewomira Imbram przeniósł do Strzegomia. Najpóźniej w 1201 r. Imbram podarował klasztorowi lubiąskiemu prawo do ściągania dziesięciny z Pożarzyska. Imbram był ostatnim z rodu, o którym wiadomo, że posiadał majętności w okolicach Świdnicy. Ostatnia wzmianka o nim pochodzi z 1239 r. i datę tą należy traktować jako orientacyjny punkt wyznaczający koniec władania ziemskiego Strzegomiów na Ziemi Świdnickiej.

Układ ruralistyczny typu owalnicy. Istotny akcent urbanistycznych stanowi tu kościół wraz z przyległym terenem, znajdujący się w pn. części wsi, po zach. stronie drogi głównej.

Dom mieszkalny, Pożarzysko nr 8. Datowanie: pocz. XX w. Opis: Dwukondygnacyjny, murowany, tynkowany budynek z użytkowym poddaszem. Detal tynkowany (boniowania, gzymsy, płyciny podokienne). Budynek założony na rzucie prostokąta, przykryty dachem wielopołaciowym z lukarnami, krytym ceramiczną dachówką. We frontowej połaci, symetrycznie umieszczona wystawka wykona częściowo w konstrukcji drewnianej, szkieletowej, ryglowej z wypełnieniem ceglanym, tynkowanym. Formy ochrony: Miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego: Uchwała nr LI/ 312 / 2006 Rady Miejskiej w Żarowie z dnia 25.05.2006 r. Stan zachowania: zachowana historyczna bryła budynku, kompozycja elewacji, pierwotny kształt otworów i detal architektoniczny; częściowo wymiana stolarki okiennej bez zachowania pierwotnych podziałów. Postulaty dotyczące konserwacji: wymagane zachowanie historycznej bryły budynku, kompozycji elewacji i detalu architektonicznego.

Dom mieszkalny, Pożarzysko nr 13. Datowanie: 1885 r. Opis: Dwukondygnacyjny, murowany, tynkowany budynek z poddaszem mieszkalnym. Założony na rzucie prostokąta z drewnianym gankiem od frontu. Tynkowany detal w postaci gzymsów i obramień otworów.Dach dwuspadowy pokryty dachówką ceramiczną. Regularny układ ujednoliconych otworów okiennych. Formy ochrony: Miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego: Uchwała nr LI/ 312 / 2006 Rady Miejskiej w Żarowie z dnia 25.05.2006 r. Stan zachowania: zachowana historyczna bryła budynku, kompozycja elewacji, pierwotny kształt otworów i detal architektoniczny; wymiana części stolarki okiennej z zachowaniem pierwotnych podziałów Postulaty dotyczące konserwacji: wymagane zachowanie historycznej bryły budynku, kompozycji elewacji i detalu architektonicznego; zachowanie podziałów w razie wymiany pozostałej stolarki.

Dom mieszkalno-gospodarczy, Pożarzysko 37. Datowanie: 2 połowa XIX w. Opis: Jednokondygnacyjny, murowany, tynkowany budynek, założony na rzucie prostokąta, przykryty dwuspadowym dachem, kryty dachówką ceramiczną. Szczyt w konstrukcji drewnianej, szkieletowej, ryglowej z wypełnieniem ceglanym tynkowanym. Formy ochrony: Miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego: Uchwała nr LI/ 312 / 2006 Rady Miejskiej w Żarowie z dnia 25.05.2006 r. Stan zachowania: zachowana historyczna bryła budynku; zmodernizowana kompozycja elewacji, zmiana kształtu otworów; wymiana stolarki okiennej bez zachowania pierwotnych podziałów. Postulaty dotyczące konserwacji: wymagane zachowanie historycznej bryły budynku; pozostawienie odkrytej konstrukcji ściany szczytowej.

Szkoła podstawowa (ob. dom mieszkalny), Pożarzysko 41. Datowanie: pocz. XX w. Opis: Jednokondygnacyjny, murowany, tynkowany budynek z poddaszem mieszkalnym, posadowiony na kamiennym cokole. Bryła rozczłonkowana płytkim ryzalitem na skraju fasady, zwieńczonym trójkątnym szczytem. Dach wielopołaciowy kryty ceramiczną dachówką.Fragmenty szczytów i górne partie ścian w konstrukcji drewnianej ryglowej, z tynkowanym wypełnieniem. Formy ochrony: Miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego: Uchwała nr LI/ 312 / 2006 Rady Miejskiej w Żarowie z dnia 25.05.2006 r. Stan zachowania: zachowana historyczna bryła budynku, kompozycja elewacji i pierwotny kształt otworów; wymiana stolarki okiennej z zachowaniem pierwotnych podziałów. Postulaty dotyczące konserwacji: wymagane zachowanie historycznej bryły budynku i kompozycji elewacji.

Cmentarz przykościelny, Pożarzysko dz. Nr 30. Datowanie: XVI w. Opis: Cmentarz otaczający kościół znajduje się w pn. części wsi. Założony na wzniesieniu rzucie zbliżonym do okręgu, granicę wyznacza kamienny mur. Nieliczny starodrzew; brak nagrobków. Teren porośnięty trawą. Formy ochrony: Miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego: Uchwała nr LI/ 312 / 2006 Rady Miejskiej w Żarowie z dnia 25.05.2006 r. Stan zachowania: teren uporządkowany; brak nagrobków; nieliczny starodrzew. Postulaty dotyczące konserwacji: pielęgnacja starodrzewu, bieżące prace porządkowe.

Kościół filialny pw. św. Józefa, Pożarzysko dz. Nr 30. Datowanie: 2 poł. XIII w., 1852 r. Opis: Kościół usytuowany po zach. stronie drogi Siedlimowice - Imbramowice. Otoczony kamiennym murem cmentarza. Wzniesiony z miejscowego granitu, z detalem architektonicznym z piaskowca. Jednonawowy, na rzucie krzyża z transeptem i prostokątnym prezbiterium, pierwotnie dwuwieżowy. Od pn. zakrystia sklepiona ćwierćkoliście. Rozglifienia okien, gzyms i wieża zbudowane z wykorzystaniem cegły. Od pn. i pd. gotyckie ostrołuczne portale (w pd. uskokowy, z kolumienkami i kapitelami o dekoracji roślinnej, w pn. uskokowy z wałeczkami). Kościół nakrywają dachy dwuspadowe, kryte dachówką ceramiczną. We wsch. i pd. ścianie prezbiterium gotyckie okna z maswerkiem. Formy ochrony: Miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego: Uchwała nr LI/ 312 / 2006 Rady Miejskiej w Żarowie z dnia 25.05.2006 r. ., Rejestr zabytków nr A/1680/204 z dnia 23.04.1951 r. Stan zachowania: zachowana historyczna bryła obiektu, kompozycja elewacji, pierwotny kształt otworów, detal architektoniczny i stolarka. Postulaty dotyczące konserwacji: wymagane zachowanie historycznej bryły budynku, kompozycji elewacji i detalu architektonicznego; zakaz docieplania elewacji; remonty należy prowadzić pod nadzorem konserwatorskim.

Mur cmentarza przykościelnego, Pożarzysko dz. Nr 30. Datowanie: XIII w. ? Opis: Kamienny mur otaczający cmentarz przykościelny. Murowany z kamienia polnego, z ceglanymi bramami. Formy ochrony: Miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego: Uchwała nr LI/ 312 / 2006 Rady Miejskiej w Żarowie z dnia 25.05.2006 r. Stan zachowania: mur modernizowany i naprawiany na przestrzeni lat, w dużej mierze zachował pierwotną formę; widoczne ubytki budulca. Postulaty dotyczące konserwacji: uzupełnienie brakujących fragmentów muru; zakaz tynkowania.

Cmentarz parafialny, Pożarzysko dz. Nr 189. Datowanie: 2 poł. XIX w. Opis: Cmentarz położony w pn. części wsi, po wschodniej stornie drogi, naprzeciwko kościoła. Założony na rzucie zbliżonym do trapezu, granicę wyznacza ogrodzenie z siatki z wejściem od zach. W pn.-wsch. narożniku niewielka kaplica cmentarna, do której prowadzi aleja lipowa. Formy ochrony: Miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego: Uchwała nr LI/ 312 / 2006 Rady Miejskiej w Żarowie z dnia 25.05.2006 r. Stan zachowania: czytelna granica i układ cmentarza; zachowany starodrzew; brak zabytkowych nagrobków. Postulaty dotyczące konserwacji: bieżące prace porządkowe i pielęgnacyjne.

Kaplica cmentarna, Pożarzysko dz. Nr 189. Datowanie: pocz. XX w. Opis: Jednokondygnacyjna, murowana, tynkowana kaplica na ceglanym cokole. Detal ceglany (obramienia drzwi i szczytów, ramowy podział elewacji).Założona na rzucie prostokąta pod dachem dwuspadowym kryty dachówką ceramiczną. Otwory zamknięte łukiem odcinkowym. Formy ochrony: Miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego: Uchwała nr LI/ 312 / 2006 Rady Miejskiej w Żarowie z dnia 25.05.2006 r. Stan zachowania: zachowana historyczna bryła budynku, kompozycja elewacji, pierwotny kształt otworów i detal architektoniczny; nieznaczne ubytki tynku. Postulaty dotyczące konserwacji: uzupełnienie brakujących fragmentów tynku; wymagane zachowanie historycznej bryły budynku, kompozycji elewacji i detalu architektonicznego; zakaz docieplania elewacji.

Źródła:
Gminna Ewidencja Zabytków, Żarów 2004
Gminna Ewidencja Zabytków, Żarów 2021

Przygotował
Bogdan Mucha