Ciesielstwo: rzemiosło branży budowlanej w okolicy Żarowa przed 1945 r.

Zawód cieśli (niem. Zimmerer lub Zimmermann) w Niemczech przed rokiem 1945, był jednym z najważniejszych, najbardziej szanowanych i rygorystycznie zorganizowanych zawodów budowlanych. Opierał się na wielowiekowej tradycji cechowej, która gwarantowała wysoką jakość kształcenia i stabilność zawodową. Zorganizowane struktury cechowe (niem. Zunft lub Innung) dla cieśli zaczęły powstawać w Niemczech już w średniowieczu, a najstarsze udokumentowane wzmianki o cechach cieśli w niektórych regionach niemieckojęzycznych pochodzą z połowy XII wieku (np. pierwsza cechowa organizacja w 1152 roku).

Cechy te, obok wspierania cieśli, zajmowały się ich rejestracją oraz organizacją szkolenia zawodowego. Ściśle kontrolowały dostęp do zawodu, liczbę uczniów, jakość pracy oraz ceny produktów. Aby otworzyć warsztat, rzemieślnik musiał zostać uznanym mistrzem (Zimmermeister). Z kolei terminem Zimmerpolier, określano podmajstrzego ciesielskiego. Był to historyczny (często występuje w dokumentach z XIX i XX w., szczególnie na Śląsku) i rzemieślniczy zawód, w którym osoba nadzorowała prace ciesielskie na budowie, będąc wykwalifikowanym cieślą (Zimmerer) z uprawnieniami do prowadzenia zespołu (odpowiednik brygadzisty ciesielskiego). Odpowiadała za bezpośredni nadzór nad realizacją konstrukcji drewnianych (dachy, domy szkieletowe).

Warsztat ciesielski podczas pracy, 2 poł. XIX w.

Emblemat cechu cieśli noszony na klamrze pasa

Tradycja nakazywała, aby po zdobyciu tytułu czeladnika, młody cieśla, nie posiadający zobowiązań finansowych, wyruszył w wieloletnią wędrówkę czeladniczą, tzw. Wanderschaft (trwającą zazwyczaj 3 lata i jeden dzień), aby zdobywać doświadczenie u różnych mistrzów, poznać nowe style budownictwa i metody pracy. Wędrowcy nie mogli korzystać z publicznego transportu, musieli polegać na gościnności i pracy u lokalnych firm. Cieśle wędrowni (Zimmerleute auf Wanderschaft) nosili charakterystyczny strój, często z szerokimi spodniami, kamizelką, kapeluszem, a także z kijem wędrownym (Stenz).

Cieśle odpowiadali za konstrukcje drewniane, przede wszystkim w budownictwie lądowym, ale także w szkutnictwie. Zakres ich prac obejmował wykonywanie konstrukcji wieńcowych (zrębów), więźb dachowych, szalunków, rusztowań oraz innych drewnianych elementów konstrukcyjnych na placu budowy. W przeciwieństwie do stolarza, cieśla pracował przy ciężkich konstrukcjach drewnianych, a nie przy wykończeniówce (okna, drzwi). Przed 1945 r. zawód ten był bardzo silny, jednak w okresie hitlerowskim (1933-1945) nastąpiły zmiany w organizacji rzemiosła. Wiele organizacji zawodowych zostało włączonych do struktur państwowych (np. Centralny Związek Cieśli rozwiązano w 1933 r.). Przed końcem wojny, w warunkach wojennych, na placach budowy zatrudniano często robotników przymusowych. Nie mniej jednak umiejętności cieśli były wykorzystywane przy budowach szalunków i konstrukcji w ramach prac inżynieryjnych.

Lokalne źródła z przełomu XIX i XX w. wymieniają dwóch znamienitych mistrzów ciesielskich i murarskich. Pierwszy z nich niejaki Anton Schubert brał udział przy wznoszeniu budynku przy obecnej ulicy Armii Krajowej 48 (Bank Spółdzielczy) w 1883 r.. Drugim znanym budowniczym był Hugo Walter, który w 1903 r. pracował przy budowie żarowskiej kaplicy cmentarnej. 

W latach 1929-1942 zawód cieśli wykonywały 43 osoby (Imbramowice – 1, Kalno – 3, Łażany – 3, Mrowiny – 2, Pożarzysko – 2, Przyłęgów – 2, Siedlimowice – 1, Tarnawa – 3, Weselina – 1, Wierzbna – 8, Zastruże – 2, Żarów – 15). Tytułem zawodowym podmajstrzego ciesielskiego, legitymowały się trzy osoby. Z kolei mistrzami ciesielskimi byli niejaki Hubertus Sandmann (również architekt) oraz Paul Sirowatky. Obaj dysponowali własnymi warsztatami w Żarowie.

Wykaz osób wykonujących zawód cieśli, podmajstrzego ciesielskiego oraz mistrza ciesielskiego:

▪ Fritz Dutsch (Zimmermann 1942, Zimmerer 1929) – Imbramowice
▪ Friedrich August (Zimmermann 1929) – Kalno
▪ Heinrich Melzig (Zimmerer 1942 – Kalno 42
▪ Wilhelm Simon (Zimmerer 1942) – Kalno 2
▪ Robert Jentsch (Zimmermann 1942) – Łażany 35
▪ Paul Reichelt (Zimmermann 1942) – Łażany 30
▪ Ernst Teichert (Zimmermann 1942) – Łażany (Siedlung)
▪ Max Elsner (Zimmermann 1942) – Freudenthal
▪ Bernhard Hanke (Zimmerer 1942) – Mrowiny 49
▪ Heinrich Otto (Zimmerer 1942) – Mrowiny (Gemaidenhaus 2)
▪ Paul Eckardt (Zimmermann 1938) – Pożarzysko (Siedlung)
▪ Gustav Karisch (Zimmermann 1929) – Pożarzysko
▪ Oskar Hammer (Zimmerer 1942) – Przyłęgów
▪ Wilhelm Heilmann (Zimmerer 1942) – Przyłęgów
▪ Paul Eckardt (Zimmermann 1929) – Siedlimowice 2
▪ Bruno Melzig (Zimmerer 1942) – Tarnawa 3a
▪ Alfons Walter (Zimmerer 1942) – Tarnawa 8
▪ Walter Wirth (Zimmerer 1942) – Tarnawa 5
▪ Richard Berger (Zimmermann 1929, Zimmerer 1942) – Wierzbna (Siedlerweg 4)
▪ Karl Hentscher (Zimmermann 1942) – Wierzbna (Teichgasse 6)
▪ Georg Kaudewitz (Zimmerer 1942) – Wierzbna (Sielergasse 6)
▪ Alfred Knorn (Zimermann 1942) – Wierzbna (Am Burgsberg 3)
▪ Paul Lempert (Zimmerer 1929, Zimmermann) – Wierzbna (Saatauer Str. 21)
▪ Bernhard Melzig (Zimmerer 1929) – Wierzbna
▪ August Rösner (Zimmerer 1929, Zimmermann 1942) – Wierzbna (Paul-Keller Weg 5)
▪ Fritz Rösner (Zimmermann 1942) – Wierzbna (Paul-Keller Weg 5)
▪ Josef Lindner (Zimmermann 1940) – Zastruże
▪ Alfred Vogel (Zimmermann 1940) – Zastruże
▪ Georg Böer (Zimmerer 1929) – Żarów (Kulmizstraße 4)
▪ Alfred Fichtner (Zimmerer 1942) – Żarów (Büttnerstr. 20)
▪ Hermann Fiebig (Zimmermann 1929) – Żarów (Gartenstraße 8)
▪ Wilhelm Grüner (Zimmermann 1929, 1942) – Żarów (Gartenstraße 5), (Schweidnitzer Str. 12)
▪ Heinrich Jung (Zimmermann 1942) – Żarów (Gartenstr. 5)
▪ Gustav Karisch (Zimmerpolier 1942) – Żarów (Zobtener Str. 18)
▪ Richard Kleinert (Zimmerer 1942) – Żarów (Kulmizplatz 4)
▪ Kuno Klust (Zimmermann 1929, 1942) – Żarów Freiburger (Straße 2), (Freiburger Str. 5)
▪ Johann Koperlik (Zimmerpolier 1929) – Żarów (Freiburger Straße 2)
▪ Ernst Loch (Zimmerer 1929, Zimmrmann 1942) – Żarów, (Schweidnitzer Straße 2a), (Kohlenstr. 14)
▪ Josef Paul (Zimmermann 1929, 1942) – Żarów (Schweidnitzer Straße 3), (Schweidnitzer Str. 27)
▪ Hermann Rüffert (Zimmermann 1942) – Żarów (Kulmizstr. 7)
▪ Hubertus Sandmann (Architekt u. Zimmermeister 1942) – Żarów (Kallendorfer Str. 1)
▪ August Scheer (Zimmermann 1929) – Żarów (Schweidnitzer Straße 2a)
▪ Georg Scheer (Zimmermann 1942) – Żarów (Schweidnitzer Str. 4)
▪ Franz Sindler (Zimmermann 1942) – Żarów (Gartenstr. 5)
▪ Josef Scholz (Zimmerpolier 1929, 1942) – Żarów (Große Feldstraße 4), (Große Feldstr. 4)
▪ Konrad Schwamm (Zimmermann 1942) – Żarów (Kulmizplatz 4)
▪ Paul Sirowatky (Zimmermeister 1929) – Żarów (Königszelter Straße 1)

Posiadacie wiedzę na temat interesujących miejsc, budowli, a może znacie jakąś ciekawą historię ?? Podzielcie się z nami swoją wiedzą lub starociami z domowych strychów, głębokich szuflad oraz rodzinnych albumów. Wszelkie informacje, skany fotografii i dokumentów możecie przesyłać bez wychodzenia z domu na adres mailowy: Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie obsługi JavaScript..

Źródła:

▪ Adressbuch der Stadt Striegau. Mit den Einwohnerlisten der Gemeinden des früheren Kreises Striegau nebst Zedlitz. Behördenverzeichnis der Kreise Schweidnitz, Neumarkt und Landeshut, Striegau 1933
▪ Adressbuch / Einwohnerbuch für den Stadt- und Landkreis Schweidnitz mit den Städten Schweidnitz, Freiburg i. Schles., Striegau und allen Gemeinden. 1938 Breslau
▪ Einwohnerbuch für den Stadt- und Landkreis Schweidnitz: mit allen Gemeinden einschl. der Städte Striegau und Freiburg Schl., Breslau 1942
▪ Z.A. Skuza, Ginące zawody w Polsce, z serii: Ocalić od Zapomnienia, Warszawa 2006
▪ H. Wawruch, Zanikające zawody na wsi, [w:] Rocznik Muzeum Narodowego Rolnictwa i Przemysłu Rolno-Spożywczego w Szreniawie, t. 24, 2007

Opracowanie
Bogdan Mucha