W sakiewce dawnych mieszkańców gminy Żarów, cz. 28: Monety cesarza Ferdynanda I Habsburga

Ferdynand I Habsburg (1503–1564) był kluczowym władcą renesansowej Europy, młodszym bratem cesarza Karola V, który położył fundamenty pod potęgę austriackiej linii Habsburgów. Urodzony w Hiszpanii, szybko przejął zarząd nad dziedzicznymi ziemiami austriackimi, a po śmierci Ludwika Jagiellończyka w bitwie pod Mohaczem (1526), dzięki wcześniejszym układom dynastycznym i małżeństwu z Anną Jagiellonką, zdobył korony Czech i Węgier, włączając je do monarchii Habsburgów. Jako król (a od 1556 cesarz) prowadził aktywną politykę obronną przeciwko Imperium Osmańskiemu, zatrzymując ich ekspansję pod Wiedniem, a jednocześnie zmagał się z wewnętrznym kryzysem religijnym w Rzeszy, dążąc do kompromisu (pokój augsburski 1555).

Był władcą o dużych zdolnościach organizacyjnych, odpowiedzialnym za modernizację administracji i centralizację rządów w Wiedniu, co czyniło go zręcznym administratorem, różniącym się od bardziej wojowniczego brata. Ferdynand I położył podwaliny pod wielonarodowe państwo habsburskie, łącząc ziemie austriackie, czeskie i część węgierskich w jeden organizm polityczny, który przetrwał stulecia.

Ferdynand, z Bożej łaski uświęcony i wybrany cesarz rzymski, po wieki August, król Niemiec, Węgier, Czech, Dalmacji, Chorwacji, Slawonii, Ramy, Serbii, Kumanii, Bułgarii, książę-infant w Hiszpanii, arcyksiążę Austrii, książę Burgundii, Brabancji, Styrii, Karyntii, Karnioli, Luksemburga, Wirtembergii, Górnego i Dolnego Śląska etc. książę Szwabii, margrabia Świętego Cesarstwa Rzymskiego, Burgau, Moraw, Górnych i Dolnych Łużyc etc. uksiążęcony hrabia Habsburga, Tyrolu, Ferreti, Kyburga, Gorycji etc. landgraf Alzacji, pan Marchii Wendyjskiej, Port Naon, Salin, etc., etc.

W 1526 roku Ferdynand I Habsburg, przeprowadził reformę monetarną, która miała na celu ujednolicenie systemu pieniężnego w jego rozległych dobrach (Austria, Czechy, Węgry) oraz ustabilizowanie gospodarki po okresie chaosu monetarnego. W założeniach i działaniach owej reformy, wprowadzeno talary (reforma promowała bicie dużych srebrnych monet o wysokiej próbie, wzorowanych na talarze tzw. Joachimsthaler, co ułatwiało handel międzynarodowy), stabilizowano drobną monetę (podejmowano próby uporządkowania emisji drobnych monet – groszy, aby przeciwdziałać spadkowi ich wartości), a także ograniczono prawo bicia monety przez lokalnych feudałów na rzecz mennic królewskich, co dawało większą kontrolę nad jakością pieniądza. Reforma monetarna Ferdynanda I Habsburga była częścią szerszej polityki umacniania władzy habsburskiej w Europie Środkowej i była niezbędna do finansowania wojen, w tym walki z zagrożeniem osmańskim. Działania te często napotykały opór stanów w poszczególnych krajach monarchii. Po reformie głównymi monetami były:

Monety srebrne (Guldentalery i ich części):

▪ Guldentaler (60 krajcarów): Główna jednostka, która miała być równowartością złotego guldena w srebrze

▪ Półguldentaler (30 krajcarów): Bardzo powszechny w obrocie.

▪ 60 krajcarów (tzw. Paucka): Wybijana jako ekwiwalent guldena

Monety bilonowe (drobne):

▪ 20 krajcarów: Często nazywane "dwa razy po dziesięć"

▪ 10 krajcarów

▪ Grosz (3 krajcary): Podstawowa jednostka drobnego handlu

▪ Krajcar (Kreuzer): Moneta, od której pochodziły nazwy wyższych nominałów

▪ Półkrajcar

▪ Fenigi (Pfennig):Najmniejsze jednostki płatnicze

Monety złote (pozareformacyjne):

▪ Dukat:Choć reforma skupiała się na srebrze, dukaty pozostały standardem w handlu międzynarodowym i zachowały swoją wysoką próbę złota.

Przed reformą panowała ogromna różnorodność lokalnych groszy i talarów. Po reformie Ferdynanda I system stał się dziesiętny w strukturze wewnętrznej(oparty na wielokrotności krajcara), co miało ułatwić przeliczenia między różnymi krajami habsburskimi.

Monety cesarza Ferdynanda I Habsburga wybite w mennicach czeskich

2 Kreuzers, srebro: 1562, waga: 1,4 g, średnica: 19 mm, mennica: Praga

1/4 Thaler, srebro, 1560, waga: 7,15 g, średnica: 27,4 mm, mennica: Joachimsthal

1/4 Thaler, srebro, 1560, waga: 6,94 g, średnica: 29 mm, mennica: Kutna Hora

1/2 Thaler, srebro, 1557, waga: 14,35 g, średnica: 34,8 mm, mennica: Praga

1/2 Thaler, srebro, 1558, waga: 14,45 g, średnica: 32,4 mm, mennica: Joachimsthal

1 Thaler, 1560, srebro, waga: 28,56 g, średnica: 40,60 mm, menica: Praga

1 Thaler, 1561, srebro, waga: 28,20 g, średnica: 41,8 mm, menica: Kutna Hora

1/2 Gulden / 30 Kreuzers, srebro, 1562, waga: 12,2 g, średnica: 33 mm, mennica: Kutna Hora

1/2 Gulden / 30 Kreuzers, srebro, 1564, waga: 14,22 g, średnica: 31 mm, mennica: Joachimsthal

Gulden / 60 Kreuzer, 1562, waga: 24,5 g, średnica: 38 mm, mennica: Praga

Gulden / 60 Kreuzer, 1562, waga: 24,5 g, średnica: 38 mm, mennica: Kutna Hora

Gulden / 60 Kreuzer, 1562, waga: 24,61 g, średnica: 38 mm, mennica: Joachimsthal

1 Ducat, złoto, 1561, waga: 3,52 g, średnica: 21,2 mm, mennica: Praga

1 Ducat, złoto, 1562, waga: 3,41 g, średnica: 22 mm, mennica: Praga

2 Ducat, złoto, 1560, waga: 7,02 g, średnica 27 mm, mennica: Joachimsthal

Dotychczasowe opracowania:

Część 1: Srebrne talary Habsburgów i Hohenzollernów
Część 2: Grosze praskie
Część 3: Srebrne brakteaty
Część 4: Monety Cesarstwa Niemiec 1871-1918
Część 5: Monety Republiki Weimarskiej 1919-1933
Część 6: Monety III Rzeszy 1933-1945
Część 7: Monety Fryderyka Wilhelma IV 1840-1861
Część 8: Złote monety cesarza Leopolda I Habsburga
Część 9: Srebrny halerz legnicki z Wierzbnej
Część 10: Srebrne kwartniki Piastów śląskich
Część 11: Monety okolicznościowe obiegowe Republiki Weimarskiej 1925-1933
Część 12: Srebrne krajcary cesarza Leopolda I Habsburga
Część 13: Srebrne i złote monety cesarza Wilhelma II Hohenzollerna
Część 14: Monety Fryderyka Wilhelma II 1786-1797 
Część 15: Monety króla pruskiego Fryderyka II
Część 16: Monety cesarza Józefa I Habsburga
Część 17: Monety cesarza Wilhelma I Hohenzollerna
Część 18: Monety Fryderyka Wilhelma III Pruskiego (1797-1840)
Część 19: Monety cesarza Fryderyka III Hohenzollerna
Część 20: Monety cesarza Karola VI Habsburga
Część 21: Złote monety króla Fryderyka Wilhelma IV
Część 22: Monety okolicznościowe cesarza Wilhelma II Hohenzollerna
Część 23: Węgierskie złote guldeny
Część 24: Monety cesarza Ferdynanda III Habsburga
Część 25: Monety króla Macieja Korwina
Część 26: Monety cesarza Rudolfa II Habsburga
Część 27: Monety cesarza Maksymiliana II Habsburga
"Obol zmarłego" - obyczaj praktykowany w XV-XVII wieku na cmentarzu przykościelnym w Wierzbnej
Złoty dukat odnaleziony w pobliżu Żarowa

Posiadacie wiedzę na temat interesujących miejsc, budowli, a może znacie jakąś ciekawą historię ?? Podzielcie się z nami swoją wiedzą lub starociami z domowych strychów, głębokich szuflad oraz rodzinnych albumów. Wszelkie informacje, skany fotografii i dokumentów możecie przesyłać bez wychodzenia z domu na adres mailowy: Ten adres pocztowy jest chroniony przed spamowaniem. Aby go zobaczyć, konieczne jest włączenie obsługi JavaScript..

Źródła i i lustracje:
■ P. Kalinowski, Śląskie monety królów czeskich. Katalog, Kalety 2006
■ Słownik władców Europy nowożytnej i najnowszej, J. Dobosz, M. Serwański, I. Czamańska, wyd. 2, Poznań 2002
■ https://en.numista.com/

Opracowanie
Bogdan Mucha