Współpraca z Centralnym Muzeum Jeńców Wojennych w Łambinowicach i Opolu

Utworzono: poniedziałek, 02, luty 2026

Pod koniec 2025 roku Żarowska Izba Historyczna działająca w ramach Gminnego Centrum Kultury i Sportu w Żarowie, otrzymała zaproszenie do współpracy oraz wypożyczenia wystawy czasowej, które wystosowało Centralne Muzeum Jeńców Wojennych w Łambinowicach i Opolu. W ubiegłą sobotę gościliśmy w jednej z dwóch siedzib CMJW, która mieści się w Łambinowicach przy ul. Muzealnej 4. Na miejscu mieliśmy okazję zapoznać się z działalnością muzeum, historią kompleksu obozów jenieckich Lamsdorf oraz zwiedzić obszar obejmujący teren byłych obozów jenieckich: z wojny prusko-francuskiej 1870-1871, z I wojny światowej 1914-1918, Dulagu B, Stalagu VIII B, Stalagu 344 Lamsdorf, Stalagu 318/VIII F z lat 1939-1945 z Pomnikiem Powstańców Warszawskich, Obozu Pracy w Łambinowicach z lat 1945-1446, Starego Cmentarza Jenieckiego (1871-1945), Cmentarza Jeńców Radzieckich (1942-1945) z Pomnikiem Martyrologii Jeńców Wojennych, Cmentarza Ofiar Obozu Pracy (1945-1946).

Ponadto z Centralnego Muzeum Jeńców Wojennych w Łambinowicach, wypożyczona została wystawa czasowa pt. „Koniec i początek. Powstańcy warszawscy w niewoli jenieckiej”. Ekspozycję będzie można obejrzeć w Żarowskiej Izbie Historycznej w dniach od 9 lutego do 13 marca 2026 r. W ramach podjetej współpracy z Centralnym Muzeum Jeńców Wojennych w Łambinowicach i Opolu, złożyliśmy tamtejszej placówce nieodpłatną pomoc w prowadzeniu badań archeologicznych oraz prac poszukiwawczych, mających na celu utrwalenie dla przyszłych pokoleń, materialnych śladów pobytu jeńców wojennych w obozach kompleksu Lamsdorf.

Krótko o CMJW w Łambinowicach i Opolu

Centralne Muzeum Jeńców Wojennych, jako samodzielna instytucja, istnieje od 1965 r. i zajmuje się problematyką jeniecką oraz niektórymi zagadnieniami z najnowszej historii Polski. Do zakresu działania Muzeum należy: gromadzenie, ochrona i udostępnianie zbiorów, badania naukowe oraz popularyzacja wiedzy o dwóch systemach jenieckich – niemieckim i radzieckim z okresu II wojny światowej, a przede wszystkim o losach polskich jeńców wojennych w tych systemach, także polskich żołnierzy internowanych w krajach neutralnych. Ważne miejsce w działalności CMJW zajmują dzieje jenieckich obozów Lamsdorf i Obozu Pracy w Łambinowicach (informacja: V. Rezler-Wasilewska, Muzeum w Miejscu Pamięci, Opole 2025).

Z historii kompleksu jenieckiego Lamsdorf podczas II wojny światowej

Stalag VIII B (344) Lamsdorf powstał 4 października 1939 roku. Znajdował się na terenie dawnego obozu II (Lager II), określanego początkowo jako obóz artylerii polowej (Feldlager). Przez lata szkolili się tu pruscy, a później niemieccy żołnierze. W czasie kolejnych wojen przetrzymywano tu jeńców: w trakcie wojny prusko-francuskiej (1870–1871) – żołnierzy francuskich, a podczas I wojny światowej – żołnierzy państw ententy.

W okresie międzywojennym w obozie II mieszkali niemieccy przesiedleńcy z polskiej części Górnego Śląska, głównie pracownicy Dyrekcji Kolei Rzeszy w Katowicach wraz z rodzinami, którzy w związku ze zmianą granicy i koniecznością przeniesienia siedziby dyrekcji do Opola, tutaj oraz w obozie I oczekiwali na zorganizowanie nowych miejsc pracy i mieszkań. W dwudziestoleciu międzywojennym odbywały się tu również liczne szkolenia sportowe i wojskowe.

W latach II wojny światowej powstał na tym obszarze niemiecki obóz, stanowiący część jenieckiego kompleksu Lamsdorf, należącego do największych w Europie. Obóz zorganizowano już w sierpniu 1939 roku jako przejściowy (Dulag B). W październiku przekształcono go w obóz stały dla szeregowych i podoficerów, zmieniając jego nazwę na Stalag VIII B Lamsdorf. W połowie 1943 roku podporządkowano mu pobliski Stalag 318/VIII F Lamsdorf, a potem także Stalag VIII D Teschen (Cieszyn). W końcu 1943 roku obóz przemianowano na Stalag 344 Lamsdorf i pod tą nazwą funkcjonował do końca wojny.

Pierwszy transport jeńców, liczący ok. tysiąca żołnierzy Wojska Polskiego, przybył tu 5 września 1939 r. Oprócz żołnierzy w pierwszym okresie przetrzymywano tu krótko jeńców cywilnych, wśród których był m.in. o. Maksymilian Kolbe. W połowie 1940 r. miejsce polskich jeńców wojennych skierowanych w większości do obozów w głębi Rzeszy zajęli jeńcy brytyjscy. Niebawem izolowano tu także żołnierzy innych armii walczących z III Rzeszą: francuskiej, belgijskiej, jugosłowiańskiej, greckiej i amerykańskiej. Ze względu na dużą liczebność Brytyjczyków (ok. 48 tysięcy), których przetrzymywano tu nieprzerwanie do końca wojny, obóz nazywano potocznie brytyjskim (Britenlager).

Warunki bytowe i reżim obozowy były podobne do tych, jakie panowały w innych obozach jenieckich w III Rzeszy. Jeńców przymusowo zatrudniano w rolnictwie, leśnictwie i przemyśle. Aby przetrwać niewolę, angażowali się w działalność kulturalno-oświatową, religijną i sportową. Pomocą były także listy i paczki przesyłane przez bliskich oraz organizacje charytatywne.

W styczniu 1945 r. nastąpiła ewakuacja jeńców. Obóz opuścili wszyscy zdolni do marszu. Oddziały Armii Czerwonej wkroczyły tu 18 marca 1945 r. (informacja: https://www.cmjw.pl/obozy1/lata1939-1945/stalag-viii-b-344-lamsdorf/).

O wystawie pt. „Koniec i początek. Powstańcy warszawscy w niewoli jenieckiej”

Ekspozycja skupia się na prezentacji wyjątkowego, a mało znanego powstańczego epilogu – niewoli żołnierzy Armii Krajowej w obozach Wehrmachtu.

Czas spędzony za drutami niemieckich obozów jenieckich dla tej grupy był naznaczony nierzadko poczuciem klęski, rozgoryczeniem, potęgowanym dodatkowo strachem o los najbliższych, upokorzeniem i szykanami ze strony strażników, a także brutalną obozową codziennością. Do niewoli poszli nie tylko dorośli mężczyźni, ale także kobiety i niepełnoletni, będący nie cywilami (choć i tacy znajdowali się w szeregach), ale żołnierzami, i tak właśnie traktowanymi.

Wystawa pokazuje losy tej szczególnej grupy jenieckiej. Na ich tle prezentujemy niektóre postacie, np. wyjątkową lekarkę – kpt. dr Jadwigę Beaupré, która w niewoli z wielkim poświęceniem prowadziła opieką medyczną wśród rannych i chorych, zyskując uznanie nie tylko jeńców, ale i wroga; rtm. Witolda Pileckiego – „ochotnika do Auschwitz”, którego pobyt w niewoli niemieckiej, i to pod własnym nazwiskiem, jest mniej znanym okresem jego życia; Stanisława Jankowskiego „Agatona”, słynnego cichociemnego, który widział barbarzyńskie zniszczenia stolicy, walczył o jej wolność w powstaniu, a potem ją odbudowywał jako projektant m.in. Trasy W-Z.

Zarówno Jadwiga Beaupré, jak i Witold Pilecki byli w dużej grupie, bo stanowiącej aż jedną trzecią, wziętych do niewoli powstańców warszawskich, która trafiła w pierwszych tygodniach po kapitulacji do Stalagu 344 Lamsdorf (Łambinowice). Wystawa również traktuje o ich pobycie w tym obozie, a także o działaniach Centralnego Muzeum Jeńców Wojennych służących zachowaniu pamięci o powstańcach (informacja: Centralne Muzeum Jeńców Wojennych Łambinowice / Opole).