Wojska Imperium Rosyjskiego w okolicach Żarowa podczas wojny siedmioletniej 1756-1763

Wojna siedmioletnia z lat 1756–1763 była pierwszym konfliktem o zasięgu globalnym, nazywanym przez wielu historyków „prawdziwą pierwszą wojną światową”. Walki toczyły się jednocześnie w Europie, Ameryce Północnej, Indiach oraz na Karaibach. Konflikt ten całkowicie zmienił układ sił na świecie, niszcząc dotychczasowe sojusze i mocarstwową pozycję Francji na rzecz Wielkiej Brytanii.

Przyczyny konfliktu

Bezpośrednim zarzewiem konfliktu na kontynencie europejskim był pruski aneks Śląska, którego Austria nie potrafiła zaakceptować po wojnie o sukcesję austriacką. Cesarzowa Maria Teresa dążyła do odzyskania tej bogatej prowincji, co zrodziło ogromne napięcie między Wiedniem a Berlinem. Kluczowym momentem politycznym poprzedzającym wybuch wojny stał się tak zwany „przewrót przymierzy”. Dotychczasowi wrogowie, czyli rządzona przez Habsburgów Austria oraz Francja Burbonów, zawarły sojusz wymierzony w rosnącą potęgę Prus pod wodzą Fryderyka II Wielkiego. Do tej koalicji antypruskiej dołączyła również Rosja, która obawiała się ekspansji Prus nad Bałtykiem i dążyła do zwiększenia swoich wpływów w Europie Środkowej. W odpowiedzi na to zagrożenie, osamotnione Prusy podpisały sojusz z Wielką Brytanią.

Równolegle do napięć w Europie rozwijał się brutalny konflikt kolonialny między Wielką Brytanią a Francją. Obie monarchie od lat rywalizowały o miano globalnego imperium, a punktami zapalnymi stały się przede wszystkim Ameryka Północna oraz Indie. W Ameryce obie strony walczyły o kontrolę nad żyzną doliną rzeki Ohio oraz o dominację w handlu futrami i rybołówstwie. Brytyjscy koloniści parli na zachód, co uderzało w strategiczne interesy Francuzów, którzy budowali sieć fortów łączących Kanadę z Luizjaną. W Azji z kolei brytyjska i francuska Kompania Wschodnioindyjska dążyły do całkowitego zmonopolizowania handlu z bogatym subkontynentem indyjskim.

Strony konfliktu

Po jednej stronie konfliktu stanęły Prusy, Wielka Brytania (wraz z unią personalną w Hanowerze) oraz wspierające je mniejsze państwa niemieckie, takie jak Hesja-Kassel i Brunszwik. Po drugiej stronie zawiązała się potężna koalicja antypruska, w skład której weszły Austria, Francja, Rosja (która wycofała się z wojny w 1762 roku), Szwecja oraz Saksonia. W późniejszym etapie wojny, w ramach tak zwanego Paktu Familijnego, do koalicji antybrytyjskiej dołączyła Hiszpania, co z kolei zmusiło do wejścia w stan wojny sprzymierzoną z Anglią Portugalię. Ponadto w zmaganiach na terenach zamorskich uczestniczyły lokalne formacje kolonialne oraz sprzymierzone z europejskimi mocarstwami plemiona Indian w Ameryce Północnej.

Przebieg działań wojennych w Europie

Konflikt charakteryzował się dynamicznymi zwrotami akcji, genialnymi manewrami taktycznymi, ale także momentami skrajnego wyczerpania obu stron, co ostatecznie doprowadziło do utrzymania przedwojennego status quo w Europie Środkowej. Pierwszy postanowił uderzyć Fryderyk II, aby rozbić koalicję zanim ta w pełni zmobilizuje swoje siły. W sierpniu 1756 roku wojska pruskie wkroczyły do neutralnej Saksonii, szybko ją neutralizując i wcielając saskich żołnierzy do własnej armii. Krok ten, choć przyniósł Prusom bazę ekonomiczną, ostatecznie skonsolidował antypruską koalicję.

Rok 1757 przyniósł pełną eskalację działań. Fryderyk II wkroczył do Czech i po krwawej bitwie pod Pragą oblężył miasto. Austriacka odsiecz pod dowództwem feldmarszałka Dauna zadała jednak Prusakom pierwszą poważną klęskę w bitwie pod Kolinem, co zmusiło Fryderyka do odwrotu. W tym samym czasie Prusy zostały zaatakowane z kilku stron: Francuzi napierali od zachodu, a Rosjanie wkroczyli do Prus Wschodnich, wygrywając bitwę pod Gross-Jägersdorf. Fryderyk II zademonstrował wówczas swój geniusz militarny, przerzucając wojska na ogromne odległości. Najpierw w listopadzie 1757 roku rozgromił połączone siły francusko-cesarskie pod Rossbach, stosując nowatorską taktykę skośnego szyku, a zaledwie miesiąc później, w grudniu, pobił znacznie liczniejszą armię austriacką pod Leuthen (Lutynią) na Śląsku. Te dwa spektakularne zwycięstwa uratowały Prusy przed natychmiastową katastrofą.

W 1758 roku teatr działań wojennych przeniósł się na wschód, gdzie narastało zagrożenie ze strony Rosji. W sierpniu doszło do niezwykle brutalnej i nierozstrzygniętej bitwy pod Zorndorf (Sarbinowem), w której obie strony poniosły gigantyczne straty. Choć Rosjanie musieli się wycofać, Fryderyk zdał sobie sprawę, że ma do czynienia z przeciwnikiem niezwykle twardym. Kilka miesięcy później Austriacy zaskoczyli i pokonali króla Prus pod Hochkirch, jednak nie potrafili przekuć tego sukcesu w ostateczne zwycięstwo strategiczne.

Kolejny rok, 1759, okazał się dla Prus najtrudniejszy i przyniósł kryzys, który przeszedł do historii jako „cud domu brandenburskiego”. Połączone armie rosyjska i austriacka zadały Fryderykowi II druzgocącą klęskę w bitwie pod Kunowicami (sierpień 1759). Armia pruska poszła w rozsypkę, a sam król myślał o abdykacji i samobójstwie. Koalicjanci popełnili jednak fatalny błąd – zamiast maszerować na bezbronną resztę kraju i Berlin, zaczęli kłócić się o dalszą strategię i zaopatrzenie, co dało Fryderykowi czas na odtworzenie sił. Mimo to Prusy były skrajnie wyczerpane, a w 1760 roku doszło nawet do krótkotrwałego zajęcia Berlina przez zagon rosyjsko-austriacki. Fryderyk zdołał jeszcze odnieść krwawe zwycięstwa pod Legnicą i Torgau, ale jego zasoby ludzkie i finansowe dramatycznie się kurczyły.

Sytuacja geopolityczna zmieniła się diametralnie na początku 1762 roku. Śmierć carowej Elżbiety, która była śmiertelnym wrogiem Fryderyka, wyniosła na tron rosyjski Piotra III – ślepego powiernika pruskiego króla. Nowy car natychmiast wycofał Rosję z wojny, zawarł z Prusami pokój i oddał im wszystkie zdobyte ziemie (tzw. drugi cud domu brandenburskiego). Choć Piotr III szybko został obalony przez swoją żonę, Katarzynę II, Rosja nie powróciła już do aktywnych działań wojennych. Pozbawiona rosyjskiego wsparcia Austria, również wycieńczona finansowo, nie była w stanie samodzielnie pokonać Prus.

Wojnę w Europie formalnie zakończył pokój w Hubertusburgu podpisany 15 lutego 1763 roku. Potwierdził on przedwojenny stan posiadania – Śląsk pozostał w rękach Prus, co ostatecznie ugruntowało pozycję tego państwa jako nowego wielkiego mocarstwa europejskiego i z góry przesądziło o dualizmie niemieckim na następne stulecie.

Armia Imperium Rosyjskiego w dobie wojny siedmioletniej

W skład armii rosyjskiej operującej na Śląsku podczas wojny siedmioletniej wchodziły przede wszystkim regularne pułki piechoty (muszkieterzy i grenadierzy), regularna kawaleria (kirasjerzy, dragoni, huzarzy), formacje nieregularne (Kozacy, Kałmucy) oraz wyspecjalizowane jednostki artylerii i saperów. Rosjanie nie posiadali stałego garnizonu na Śląsku. Ich obecność miała charakter rotacyjny i opierała się na potężnych korpusach ekspedycyjnych (liczących w szczytowych momentach od 20 000 do ponad 50 000 żołnierzy), które wkraczały na te tereny głównie w latach 1759–1761, współdziałając z wojskami austriackimi przeciwko Prusom. Główne komponenty i rodzaje sił rosyjskich na tym teatrze działań obejmowały: Piechotę regularną (rdzeń armii, podzielona na pułki muszkieterskie, np. Azowski, Troicki, 2. Moskiewski, Wiacki, Wyborski oraz elitarne pułki grenadierskie, np. Kijowski), Kawalerię regularna (Kirasjerzy i Dragoni, Konni Grenadierzy, Huzarzy), Formacje Nieregularne (lekka jazda, dpowiadzialna za zwiad, nękanie pruskich linii zaopatrzeniowych, ubezpieczanie marszu kolumn głównych oraz bezwzględne rekwizycje i plądrowanie miast, w roli tej występowali Kozacy Dońscy, Czarnomorscy i Uralscy, Kałmucy i Tatarzy), Artylerię (uzbrojona m.in. w jednorogi (szuwajewy) – armatohaubice o gładkiej lufie, strzelające granatami i kartaczami, a także baterie dział 12-funtowych i ciężkich moździerzy), Wojska Techniczne (kompanie minerskie i inżynieryjne, saperzy odpowiedzialni za budowę mostów).

Kozacy - lekka jazda, której obecność mocno doświadczyli mieszkańcy okolic Żarowa podczas wojny siedmioletniej

Rosyjscy huzarzy z czasów wojny siedmioletniej 

Rosjanie u boku Austriaków na Śląsku

Obecność i działania armii rosyjskiej na Śląsku w trakcie wojny siedmioletniej (1756–1763) miały kluczowe znaczenie dla losów tego konfliktu, niemal doprowadzając do ostatecznej klęski króla Prus, Fryderyka II Wielkiego. Rosjanie wkroczyli na Śląsk jako sojusznicy Austrii, realizując strategię odcięcia Prus od ich najbogatszej prowincji. Przemarsz potężnych sił rosyjskich odbywał się głównie przez terytorium neutralnej, lecz bezsilnej Rzeczypospolitej (Wielkopolskę). Najważniejsze etapy, bitwy oraz operacje rosyjskie na Śląsku i jego bezpośrednich obrzeżach obejmują kilka kluczowych momentów.

Latem 1759 roku licząca około 40 000 żołnierzy armia rosyjska pod dowództwem Piotra Sałtykowa wkroczyła na Śląsk i nad Odrę, łącząc się z 18-tysięcznym korpusem austriackim pod wodzą Gideona von Laudona. 12 sierpnia 1759 roku połączone siły rosyjsko-austriackie stoczyły z Fryderykiem II bitwę pod Kunowicami (tuż obok strategicznego Śląska). Rosyjska piechota i artyleria zadały Prusakom najkrwawszą i najbardziej sromotną klęskę w całej wojnie. Po tej bitwie ziemie nadodrzańskie, w tym śląskie miasta takie jak Nowa Sól, znalazły się pod pełną kontrolą i okupacją wojsk rosyjskich, co wiązało się z ogromnymi rekwizycjami żywności i plądrowaniem.

W 1761 roku dowództwo nad armią rosyjską objął Aleksander Buturlin. Jego głównym celem na ten rok było ostateczne rozbicie Prusaków na Śląsku we współpracy z wojskami austriackimi Laudona. W sierpniu 1761 roku potężna, 130-tysięczna armia austriacko-rosyjska zepchnęła i całkowicie osaczyła Fryderyka II na Dolnym Śląsku. Król Prus, dysponując zaledwie 54 000 ludzi, zamknął się w silnie ufortyfikowanym obozie pod Bolesławicami niedaleko Świdnicy (rejon dzisiejszych miejscowości Jaworzyna Śląska, Bolesławice, Nowice, Wierzbna, Piotrowice Świdnickie, Czechy, Pasieczna, Stary Jaworów, Nowy Jaworów oraz Tomkowa). Austriacki dowódca Laudon parł do natychmiastowego szturmu, który prawdopodobnie zakończyłby wojnę. Buturlin, wykazując się ogromną pasywnością i ostrożnością, odmówił bezpośredniego ataku na pruskie umocnienia. Zamiast tego Rosjanie ograniczyli się do blokady i mniejszych potyczek, co pozwoliło Fryderykowi II przetrwać najgorszy moment.

Rosyjska piechota z czasów wojny siedmioletniej 

W toku tej kampanii, 25 sierpnia 1761 roku oddziały pruskie pod dowództwem majora du Foy, wsparte 200 dragonami oraz 2 działami artylerii konnej, zajeły Górę Pyszczyńską. Dzień później w obliczu obsadzenia przez silną rosyjską kawalerię miejscowości Łażany i Przyłęgów, du Foy został zmuszony do wycofania się na nowe pozycje pod Pożarzyskiem. Podczas odwrotu Kozacy pojmali 10 pruskich żołnierzy. Jeszcze tego samego dnia do Pożarzyska przybył pułkownik Lossow z huzarami pułku „Ruesch”, jednak siły pruskie zostały osłabione, odesłaniem do obozu głównego batalionu „Wunsch”. 29 sierpnia o świcie artyleria z pozycji zajmowanych pod Pożarzyskiem odparła atak rosyjskich huzarów i kozaków. Wieczorem lekkie oddziały rosyjskie zajeły pozycje na Górze Pyszczyńskiej, natomiast Kozacy miejscowość Piotrowice. W nocy z 29 na 30 sierpnia, rosyjska piechota podpaliła folwark w Przyłęgowie, a o poranku lekki korpus rosyjski generała-majora Berga zajął Łażany.

Ostatecznie 9 września, Buturlin wycofał główne siły ze Śląska z powodu braku zaopatrzenia, pozostawiając korpus posiłkowy (około 12 000 żołnierzy) pod dowództwem generała Zachara Czernyszewa (10 września z blokady wojsk pruskich pod Bolesławicami, wycofały sie siły austriackie). Po śmierci carycy Elżbiety Romanowej w styczniu 1762 roku, Rosjanie z rozkazu Piotra III sprzymierzyli się z wojskami pruskimi, jednak już w lipcu tego roku, po objęciu tronu przez Katarzynę Wielką, przebywający na Śląsku korpus Czernyszewa, został ostatecznie zawrócony do Rosji.

Plan sytuacyjny pod Bolesławicami Świdnickimi w 1761 roku

Fragment planu sytuacyjnego z oznaczeniem pozycji wojsk rosyjskich w dniu 9 września 1761 roku: A - rejon Przyłęgowa i Łażan, B - rejon Mrowin, Krukowa, Pyszczyna i folwarku Weselina

Dowódcy wojsk rosyjskich

Hrabia Aleksander Borisowicz Buturlin (1694-1767)

Był rosyjskim dowódcą wojskowym, feldmarszałkiem oraz wpływowym dworzaninem W latach 1716–1720 uczył się w Akademii Morskiej w Petersburgu. Wyróżniał się wyjątkowo przystojną aparycją, wysokim wzrostem oraz inteligencją. Zwrócił tym uwagę cara Piotra I Wielkiego, który mianował go swoim osobistym adiutantem (denszczykiem) i powierzał mu tajne misje. Buturlin stał się jednym z pierwszych faworytów i kochanków wielkiej księżnej Elżbiety Pietrowny (późniejszej cesarzowej Rosji). Gdy ich romans wyszedł na jaw, zazdrosny car Piotr II (wówczas panujący) nakazał w 1729 roku wydalić Buturlina na Syberię. Po objęciu tronu przez Elżbietę Romanową w 1741 roku, Buturlin natychmiast wrócił na dwór w glorii chwały. Otrzymał liczne odznaczenia, ziemie oraz wysokie stopnie wojskowe.

Choć zawdzięczał on swoją pozycję głównie układom dworskim i sympatii imperatorowej, powierzano mu kluczowe funkcje wojskowe. Pełnił m.in. funkcję wielkorządcy Małorosji (Ukrainy). W 1760 roku, w trakcie wojny siedmioletniej, został mianowany wodzem naczelnym armii rosyjskiej walczącej przeciwko Prusom Fryderyka II. Jako dowódca polowy charakteryzował się dużą ostrożnością, przez co współcześni historycy często oceniali go jako mało zdecydowanego i powolnego w działaniach wojennych. Mimo to, za jego kadencji wojska rosyjskie odnosiły sukcesy (m.in. zajęcie Berlina przez korpus Czernyszowa czy zdobycie twierdzy Kołobrzeg przez Rumiancewa). W 1756 roku otrzymał najwyższy stopień wojskowy – generała-feldmarszałka, a w 1760 roku Elżbieta nadała mu tytuł hrabiowski. Pod koniec życia (w latach 1762–1767) sprawował prestiżową funkcję komendanta i generała-gubernatora Moskwy. Zmarł 11 września 1767 roku w Moskwie i został pochowany w Ławrze Aleksandra Newskiego w Petersburgu (w cerkwi Zwiastowania, obok innych najwybitniejszych mężów stanu tamtej epoki).

Hrabia Zachar Grigorjewicz Czernyszew (1722–1784)

Był jednym z najważniejszych i najbardziej energicznych rosyjskich dowódców wojskowych epoki wojny siedmioletniej. W przeciwieństwie do powolnego i nadmiernie ostrożnego feldmarszałka Aleksandra Buturlina, Czernyszew wyróżniał się odwagą, inicjatywą oraz sprawnością logistyczną. Jesienią 1760 roku Czernyszew dowodził specjalnym rosyjskim korpusem ekspedycyjnym. Wspólnie z siłami austriackimi oraz oddziałami generała Gottloba Tottlebena przeprowadził błyskawiczny rajd na Berlin. 9 października 1760 roku garnizon Berlina skapitulował. Czernyszew przejął klucze do pruskiej stolicy, zdobył ogromne zapasy broni i zmusił miasto do zapłacenia gigantycznej kontrybucji. Akcja ta zadała potężny cios prestiżowy królowi Fryderykowi II Wielkiemu. W kolejnym roku wojny Czernyszew odegrał kluczową rolę w osaczaniu wojsk pruskich na Dolnym Śląsku. Podczas gdy głównodowodzący Aleksandr Buturlin unikał walki i we wrześniu 1761 roku wycofał główne siły rosyjskie ze Śląska, Czernyszew pozostał na miejscu. Objął dowództwo nad silnym korpusem posiłkowym przydzielonym do armii austriackiej generała Laudona. Po śmierci antypruskiej carycy Elżbiety (styczeń 1762), nowy car Piotr III zawarł sojusz z Fryderykiem II.

Sytuacja Czernyszewa, który stacjonował na Śląsku, diametralnie się zmieniła. Zamiast walczyć z Prusakami, miał połączyć swój korpus z armią Fryderyka II i uderzyć na dotychczasowych sojuszników – Austriaków. W lipcu 1762 roku, tuż przed bitwą pod Burkatowem i Lutomią na Śląsku, do Czernyszewa dotarła wiadomość o kolejnym przewrocie w Petersburgu – Piotr III został obalony przez Katarzynę II Wielką, która nakazała natychmiastowy powrót wojsk do Rosji. Fryderyk II ubłagał jednak Czernyszewa, aby ten opóźnił swój odmarsz o kilka dni i po prostu postał na polu bitwy, pozorując obecność. Po zakończeniu wojny siedmioletniej Czernyszew zyskał ogromne zaufanie carycy Katarzyny II. W 1773 roku został prezydentem Kolegium Wojny (odpowiednik ministra wojny) i otrzymał najwyższy stopień generała-feldmarszałka. Był jednym z głównych architektów I rozbioru Polski (1772). To on jako pierwszy oficjalnie przedłożył carycy gotowy plan aneksji wschodnich ziem Rzeczypospolitej. W nagrodę został mianowany pierwszym wielkorządcą (gubernatorem) nowo zdobytych ziem białoruskich. Pod koniec życia, w latach 1782–1784, pełnił prestiżową funkcję generał-gubernatora Moskwy. Zmarł 29 sierpnia 1784 roku w wieku 62 lat. Został pochowany w swoim rodzinnym majątku Jaropołec pod Moskwą.

Źródła:
● Plan des verschanzten Lagers der Preußen und der Stellungen der Russen und Österreicher bei Schweidnitz in Schlesien, 9.09.1761, DigAM, HStAM Karten WHK 26/99e
● R. Knotel, Uniformenkunde, Lose Blatter zur Geschihte der Entwicklung der militarischen Tracht, Berlin 1890
● Die Werke Friedrichs des Grossen in deutscher Übersetzun, Vol 4, by Gustav Berthold Volz and Friedrich von Oppeln-Bronikowski, Berlin 1913
● http://archiwalna.nowasol.pl/index.php/wojna-siedmioletnia-1756-1763
● https://edus.ibrbs.pl/wojny-slaskie-i-podzial-slaska-w-xviii-wieku/
● https://historia-swidnica.pl/boleslawice-1761-rok/
● https://historia-swidnica.pl/bitwa-pod-burkatowem-i-lutomia-w-1762-r-cz-i/
● https://historia-swidnica.pl/oblezenia-swidnicy-w-latach-1756-1763/
● https://www.historycy.org/index.php?showtopic=2140
● https://historykon.pl/wojny-slaskie-czesc-2/
● https://kronoskaf.com/wss/index.php?title=Main_Page
● https://pl.pinterest.com/
● https://ru.wikisource.org/wiki/
● https://skryptorium.org/2025/06/28/historia-wojny-siedmioletniej-i-jej-relikty-od-plakiet-grenadierskich-po-kule-armatnie/
● https://syw-cwg.narod.ru/Buturl_Bgr.html
● https://szlakiem.lat/miedzy-morzem-a-lasem-wojna-siedmioletnia-w-rejonie-kolobrzegu/
● https://www.konflikty.pl/historia/nowozytnosc/wojna-siedmioletnia-1756-1763/
● https://www.prlib.ru/en/history/619614

Przygotował
Bogdan Mucha