Strona wykorzystuje pliki cookies, jeśli wyrażasz zgodę na używanie cookies, zostaną one zapisane w pamięci twojej przeglądarki. W przypadku nie wyrażenia zgody nie jesteśmy w stanie zagwarantować pełnej funkcjonalności strony!

Neogotycki zamek w Żarowie - rezydencja w stylu angielskim

Drukuj
Utworzono: czwartek, 28, marzec 2013

Próżno szukać w opracowaniach dotyczących dolnośląskich zamków i pałaców, informacji o znanym mieszkańcom Żarowa zamku, który wraz z przyległym parkiem położony jest w północnej części miasta. Najstarsza część (skrzydło północne) tej mało popularnej, a okazałej przecież budowli powstała około 1860 roku. Inicjatorem budowy był właściciel tutejszych fabryk Carl Friedrich von Kulmiz – osoba majętna, którą stać było na wiele, także na luksus posiadania własnej rezydencji.Ten XIX-wieczny obiekt wybudowany został w stylu neogotyckim z cechami zamków angielskich. Dlaczego neogotycki i co ma wspólnego z odległą Anglią ? To właśnie jest przedmiotem niniejszego opracowania.

Neogotyk będący stylem w architekturze oraz rzemiośle artystycznym powstał około XVIII wieku w Anglii i trwał do początków XX wieku. Zaliczany jest do tzw. historyzmu, będącego niczym innym jak naśladownictwem stylistyki minionych epok, w tym przypadku średniowiecznego gotyku, stąd właśnie nazwa neogotyk (nowy gotyk). Naśladowanie gotyku, rozpoczęte w romantycznych ogrodach i zamkach angielskich końca XVIII wieku, rozpowszechniło się następnie szczególnie w północnej i środkowej Europie, gdzie powstały setki zamków, tysiące kościołów, ratuszy, kamienic, dworców i hal targowych. Nasilenie stosowania form gotyckich nastąpiło szczególnie po 1830 roku. Wpływ na to miał rozwój badań nad architekturą gotycką, zapoczątkowaną w Anglii i Francji. Początkowo neogotyk znalazł uznanie w architekturze wiejskich siedzib szlacheckich i pawilonów w parkach krajobrazowych. W jego rozwoju można wyodrębnić dwie zasadnicze fazy: dekoracyjną (ok. 1750-ok. 1840) i strukturalną (ok. 1840-ok. 1900). Pierwsza stanowiła nawiązanie formalne do gotyku, wynikające ze względów emocjonalnych i estetycznych, gdyż styl ten kojarzono bezpośrednio z odległą przeszłością historyczną. Fazę tą charakteryzowała swoboda w posługiwaniu się ograniczonym zasobem form gotyckich, łączonych niekiedy z motywami antycznymi i orientalnymi. Faza strukturalna odznaczała się z kolei pogłębieniem znajomości konstrukcji gotyku, wynikających z rozwoju historii sztuki i konserwacji zabytków.

Pierwszą rezydencją w stylu neogotyckim było angielskie Strawberry Hill zbudowane ok. 1750 roku dla pisarza powieści Horacego Walpole'a. Potem powstawały kolejne nieregularne, asymetryczne, malownicze bryły pałaców, zamków i rezydencji „najeżone” wieżami i wieżyczkami. Budowane w innych rejonach Europy zyskały miano zamków w stylu angielskim. Od połowy XIX wieku styl neogotycki zapożyczono także do budowy okazałych obiektów użyteczności publicznej w tym m. in. budynków parlamentów (Londyn, Budapeszt), dworców kolejowych (np. Wrocław Główny, Nowe Skalmierzyce) i in. obiektów (np. kamienica przy ul. Armii Krajowej 44 w Żarowie). W tym stylu wzniesiono niezliczoną liczbę kościołów oraz kaplic (np. kościół pw. NSPJ oraz kaplica na cmentarzu parafialnym w Żarowie).

Rezydencja Strawberry Hill

W Niemczech neogotyk uważany był za wytwór ducha narodowego, a jego właściwy początek miał mieć związek z wojnami o wyzwolenie ojczyzny w czasach napoleońskich. Impulsem do przywołania motywów patriotycznych było odnalezienie w 1814 i 1816 roku oryginalnego projektu katedry w Kolonii, co zaowocowało planami jej ukończenia oraz skojarzeniem gotyku z czasami średniowiecznej potęgi Niemiec. Charakterystycznym elementem niemieckiego neogotyku była czerwona cegła, czasami glazurowana. W odróżnieniu od cegły gotyckiej była mniejsza i o ustandaryzowanych wymiarach. W budowlach stosowano zazwyczaj, ale nie zawsze, łuk ostry. Szczyt budowli zwieńczony był imitacjami krenelaży inaczej zwanymi blankami (zębate zwieńczenie średniowiecznych murów obronnych; w neogotyku jako element dekoracyjny) oraz sterczynami. Sterczyna, inaczej zwana pinaklem to pionowy element dekoracyjny w postaci smukłej, niedużej wieżyczki, stosowanej często na wieżach i dachach. Poza licznymi wieżyczkami i sterczynami, ściany urozmaicane były tzw. ryzalitami, czyli występami z lica w elewacji budynku w jego części środkowej, bocznej lub narożnej, a także fryzami (element wystroju architektonicznego w postaci poziomego, ciągłego, płaskorzeźbionego lub malowanego pasa o rozmaitych motywach dekoracyjnych).

W takim właśnie stylu nawiązującym wyglądem do neogotyckich rezydencji angielskich, wzniesiony został zamek w Żarowie. Jego część północna, najstarsza bo wybudowana ok. 1860 roku jest trójkondygnacyjną budowlą murowaną o bryle rozczłonkowanej, posadowionej na wysokich piwnicach. Nakrywa ją dwuspadowy dach pokryty dachówką ceramiczną. Elewacje zewnętrzne licowane są cegłą. W detalu ceramicznym z użyciem cegły glazurowanej powstały obramienia okien, drzwi, szczytów, pilastry, lizeny, sterczyny oraz fryzy neogotyckie. Otwory okienne zamknięte są łukami odcinkowymi. Uwagę w architekturze tej części zamku zwraca: czworoboczna wieża w narożniku południowo-zachodnim od strony parku, pseudobaszta w narożniku północno-zachodnim, klatka schodowa na ścianie północnej w formie wysuniętego ryzalitu oraz górny ryzalit w formie nadwieszonej wieżyczki. Północną ścianę z dwoma ryzalitami flankują dodatkowo wieżyczki sterczynowe. Ściana wschodnia ozdobna jest w lizeny oraz fryzy neogotyckie. W narożnik przy klatce schodowej nr 15 wkomponowana jest kolejna wieżyczka sterczynowa. Tutaj znajdują się także dwa pilastry ścienne, czyli lokalne pogrubienia ściany w formie płaskich filarów ustawionych przy ścianie, nieznacznie występujących przed jej lico. Czworoboczna wieża, pseudobaszta oraz ściana zachodnia zwieńczone są ozdobnym krenelażem. Posadowiona w północno-zachodnim narożniku pseudobaszta oraz czworoboczna wieża posiadały niegdyś balkony na wysokości pierwszego piętra. Po pierwszym z nich pozostały do dziś tylko żelazne podpory, drugi natomiast został rozebrany w czasie późniejszej rozbudowy zamku. Do korpusu głównego budowli od strony południowej przylegała pierwotnie, prostokątna w zarysie klatka schodowa, przedzielona na dwie części: jedno- i dwupiętrową. Obie wieńczył ozdobny krenelaż.

Zamek w Żarowie na fragmencie XIX-wiecznej pocztówki. Widok od strony zachodniej. Stan po 1860 roku, przed dalszą rozbudową

Zamek w Żarowie na fragmencie pocztówki z początku XX wieku. Widok od strony zachodniej. Rozbudowa korpusu głównego budowli poprzez dostawienie dwóch wieży alkierzowych (mniejsza z widocznym portykiem). Przebudowie uległa również klatka schodowa od strony południowej (w tle za wieżami alkierzowymi)

Zamek w Żarowie w początkach XX wieku. Widok od strony zachodniej. Po lewej stronie widoczny nie istniejący już dzisiaj budynek o przeznaczeniu gospodarczym

Zamek w Żarowie w początkach XX wieku. Widok od strony zachodniej. Po prawej widoczne skrzydło południowe (dzisiejsze oficyny mieszkalne przy ul. Zamkowej 13, 11 i 7)

Fazy rozwojowe neogotyckiego zamku w Żarowie: A) - tuż po powstaniu ok. 1860 roku; B) - rozbudowa po ok.1860-przed 1906 r.: 1 - budynek o przeznaczeniu gospodarczym, 2 - wieża alkierzowa zwieńczona ozdobnym krenelażem, 3 - wewnętrzny dziedziniec, 4 - skrzydło południowe (oficyny mieszkalne przy ul. Zamkowej 13 i 11), 5 - oficyna mieszkalna przy ul. Zamkowej 7, 6 - oficyna mieszkalna przy ul. Zamkowej 9a, wybudowana po 1906 r. (1 ćw. XX w.); C) - stan współczesny: 1 - wieża alkierzowa mniejsza wraz z portykiem wzniesiona przed 1906 r., 2 - ganek na wysokości pierwszego piętra łączący wieżę alkierzową z oficyną mieszkalną nr 9a (1 ćw. XX w.)

Neogotycki zamek w Żarowie - 29.03.2013

W drugiej połowie XIX wieku zamek został rozbudowany. Powstało skrzydło południowe – dziś oficyny mieszkalne przy ul. Zamkowej nr 13, 11 i 7 (kolejność na osi pn-płd.). W czasie rozbudowy, przestała istnieć jednopiętrowa cześć wspomnianej wyżej klatki schodowej. W miejsce to wzniesiono od strony zachodniej masywną wieżę alkierzową zwieńczoną krenelażem. Również od strony parku powstała druga wieża alkierzowa o podobnym zwieńczeniu. Znacznie mniejsza, założona na planie kwadratu, stanowiła niegdyś wysunięte wejście do zamku prowadzące portykiem. Część ta jest obecnie przebudowana i stanowi siedzibę Teatru Bezdomnego. W skutek rozbudowy o wspomniane elementy powstał istniejący do dziś niewielki, wewnętrzny dziedziniec zamku. Oficyny mieszkalne nr 13 i 11 to trójkondygnacyjny budynek murowany, licowany cegłą z murowanym przyziemiem. Nakrywa go dwuspadowy dach z dachówką ceramiczną. Ceramiczny detal dekoracyjny stanowią: obramienia okien, drzwi i szczytów, gzymsy podokienne oraz fryzy neogotyckie. Otwory okienne zwieńczone są łukami odcinkowymi. Północna ściana szczytowa, przylegająca do klatki schodowej nr 15, ozdobna jest w sterczyny schodkowe.

Neogotycki zamek w Żarowie. Widok współczesny od strony zachodniej na korpus główny z dwiema wieżami alkierzowymi. Stan 06.2011 r.

Masywna wieża alkierzowa zwieńczona ozdobnym krenelażem. Widok od strony zachodniej. Stan 03.2013 r.

Ozdobny krenelaż mniejszej wieży alkierzowej. Stan 03.2013 r.

Wewnętrzny dziedziniec zamku. Stan 03.2013 r.

Czworoboczna wieża zamkowa. Stan 03.2013 r.

Ściana zachodnia flankowana pseudobasztą z lewej i wieżą zamkową z prawej strony. Stan 03.2013 r.

Z dawnego balkonu pozostały jedynie żelazne podpory. Stan 03.2013 r.

Ściana północna z ryzalitem górnym w formie nadwieszonej wieżyczki. Sterczyny schodkowe oraz dwie flankujące wieżyczki sterczynowe. Stan 03.2013 r.

Nadwieszona wieżyczka. Widok z dachu od strony południowej. Stan 03.2013 r.

Narożnik południowo-wschodni przy klatce schodowej nr 15. Stan 03.2013 r.

Oficyny mieszkalne przy ul. zamkowej nr 13 i 11. Stan 02.2010 r.

Oficyna mieszkalna przy ul.Zamkowej nr 7 jest trójkondygnacyjnym budynkiem murowanym o rozczłonkowanej bryle, który nakrywa dwuspadowy dach o pokryciu ceramicznym. Elewacje zewnętrzne licowane cegłą, posiadają detal w postaci obramień okien, drzwi i szczytów, fryzy neogotyckie oraz gzymsy. Otwory okienne zwieńczone są łukami odcinkowymi lub zamknięte pełnołukowo. W ścianę południową oficyny wkomponowane są wieżyczki sterczynowe – dwie flankujące oraz jedna środkowa. Strona zachodnia budynku od parku zwieńczona jest ozdobnym krenelażem. Również od strony parku wzniesiono murowaną, dwukondygnacyjną oficynę mieszkalną (ul. Zamkowa 9a) o regularnej bryle założonej na planie prostokąta. Budynek licowany cegłą z detalem wykonanym przy użyciu cegły ceramicznej (gzymsy, obramienia okien, drzwi i szczytów, lizeny), nakryty jest dachem tarasowym. Oficyna połączona jest z wieżą alkierzową od strony północnej gankiem biegnącym na wysokości pierwszego piętra, który zbudowany został w konstrukcji muru pruskiego wypełnionego cegłami z rzeźbionym elementem drewnianym.


Oficyna mieszkalna przy ul. zamkowej nr 7. Widok od strony zachodniej. Stan 02.2010 r.

Ściana południowa oficyny mieszkalnej nr 7 ozdobna w wieżyczki sterczynowe. Stan 03.2013 r.

Oficyna mieszkalna przy ul. Zamkowej nr 9a. Stan 02.2010 r.

Ganek łączący oficynę nr 9a z wieżą alkierzową. Stan 03.2013 r.

W XIX wieku powstały setki budowli neogotyckich, a do najwybitniejszych niemieckich architektów tworzących w tym stylu należeli Martin Gropius, Felix Henry, Alexis Langer, Karl Friedrich Schinkel oraz Friedrich August Stüler. Całkiem możliwe, że ostatni z wymienionych jest autorem planu żarowskiego zamku. Pewności nie mamy. Wiemy jednak, że projekt wykonany został w okresie obfitej działalności architekta na Dolnym Śląsku, gdzie powstało wiele budowli jego autorstwa, w tym pobliskie mauzoleum hrabiego von Brandenburg w Domanicach. Warto wspomnieć, iż Friedrich August Stüler współpracował często z Hermannem Friedrichem Wäsemannem, który od 1854 roku mieszkał we Wrocławiu i w 1870 roku kierował przebudową pałacu w Mrowinach dla rodziny von Kulmiz.


Friedrich August Stüler pruski architekt i urzędnik, urodził się 28 stycznia 1800 w Mühlhausen/Thüringen, zmarł 18 marca 1865 w Berlinie. W stolicy Królestwa Prus pobierał nauki u Karla Friedricha Schinkla. W latach 1829–1830 wspólnie z przyjacielem Eduardem Knoblauchem podróżował po Francji i Włoszech. W 1831 roku przebywał w Rosji wraz z Heinrichem Strackiem. Następnie uzyskał stanowisko inspektora budowlanego, a w 1832 roku radcy budowlanego (niem. Hofbaurat) i kierownika zamkowej komisji budowlanej. W 1842 roku król pruski Fryderyk Wilhelm IV mianował go architektem królewskim. W projektach licznych budowli użyteczności publicznej, rezydencji i kościołów posługiwał się głównie stylistyką neorenesansową, klasycystyczną i neogotycką. Do neogotyckich budowli zaprojektowanych przez Stülera należą m.in.: pałacyk myśliwski Letzlingen (1843–1844), pałac Radolińskich w Jarocinie (1847–1853), pałac w Rokosowie (1849–1854), pałac Narzymskich w Jabłonowie Pomorskim (1854–1859).

Z innych rezydencji wybudowanych w stylu neogotyckim, wymienić można pałace i zamki powstałe w: Będlewie, Bulowicach, Marzęcinie, Sorkwitach, Rzucewie oraz zamek w Kurniku.

Pałac w Jarocinie (źródło)

Pałac w Janowie Pomorskim (źródło)

Pałac w Będlewie (źródło)

Pałac w Bulowicach (źródło)

Pałac w Marzęcinie (źródło)

Pałac w Sorkwitach (źródło)

 

Pałac w Rzucewie (źródło)

 Foto zamku w Żarowie: Tomek Siwicki, Andrzej Bielec, Bogdan Mucha

Opracowanie
Bogdan Mucha