Strona wykorzystuje pliki cookies, jeśli wyrażasz zgodę na używanie cookies, zostaną one zapisane w pamięci twojej przeglądarki. W przypadku nie wyrażenia zgody nie jesteśmy w stanie zagwarantować pełnej funkcjonalności strony!

Pałac von Matuschków w Pyszczynie

Drukuj
Utworzono: sobota, 03, marzec 2012

Pałac w Pyszczynie to jedna z najciekawszych i najlepiej zachowanych dawnych posiadłości szlacheckich na obszarze gminy Żarów. Historia budowli o imponującej powierzchni użytkowej 2 760 m2 i kubaturze 13 270 m3, sięga odległych czasów średniowiecza, kiedy właścicielami niemal całej okolicy byli rycerze von Czirn. Na przestrzeni wielu wieków mury pałacu kilkakrotnie zmieniały właścicieli oraz gościły znamienite osobistości w tym królewskie rodziny.

  

Herby właścicieli dworu/pałacu w Pyszczynie (od lewej): von Czirn, von Reichenbach, von Matuschka - baronowie Toppolczan-Spättgen

Pierwsza wzmianka źródłowa o obronnym dworze w Pyszczynie pochodzi z 1365 roku. Budowla była wówczas był siedzibą możnego rodu rycerskiego von Czirn. Od 1520 roku z Pyszczyna pisali się przedstawiciele rodu von Reichenbach i to zapewne ich autorstwem były kolejne przebudowy tamtejszego dworu. W 1727 roku biskup wrocławski Franz Ludwig von Pfalz-Neuburg wydzierżawił cały majątek wraz z siedzibą szlachecką Heinrichowi Gottfriedowi baronowi von Spättgen. W tym samym roku córka Heinricha Gottfrieda, Josefa Barbara von Spättgen wyszła za mąż za Friedricha Rudolfa hrabiego von Matuschka und Toppolczan, wnosząc w ślubnym wianie nabytą przez ojca posiadłość. W rękach von Matuschków-Toppolczanów dobra pyszczyńskie pozostały przez 218 lat, aż do 1945 roku. Jak informuje napis zamieszczony na portalu pałacowym jeszcze w 1727 roku zakończona została jego przebudowa „Renov. MDCCXXVII”, którą sfinansował Heinrich Gottfried von Spättgen. Wówczas dobudowana została pałacowa kaplica. W latach 1794-1796 pałac został rozbudowany poprzez podwyższenie i powiększenie jego korpusu oraz dobudowanie nowego skrzydła, które wchłonęło wspomnianą wcześniej kaplicę. W 1882 roku pałac gruntownie odnowiono, a także wzniesiono od strony ogrodu loggię z ozdobnymi schodami tarasem. O modernizacjach tych informują nas nieznane dotychczas plany z 1881 roku, które przechowywane są obecnie w Architekturmuseum der Technischen Universität Berlin (Muzeum Architektury Uniwersytetu Technicznego w Berlinie). Wśród planów znajdują się: widok pałacu od strony zachodniej/ogrodu, widok od strony północnej/ulicy, widok głównej elewacji, plany pierwszego i drugiego piętra, plan parteru, szczegóły architektoniczne głównego portalu z zegarem i postacią rycerza (widok z boku i przodu), a także plany pałacowej kaplicy: przekrój poprzeczny z ołtarzem, przekrój podłużny/ławki/okna, rzuty piętra i elewacji z dwoma oknami. Plany pochodzą z 30 stycznia 1881 roku (pałac), 6 maja 1881 roku (kaplica), 8 czerwca 1881 (szczegóły architektoniczne głównego portalu z zegarem i postacią rycerza). Ich autorem jest znany architekt Carl Johann Bogislaw Lüdecke (ur. 21.01.1826 r. w Szczecinie; zm. 21.01.1894 r. we Wrocławiu), spod ręki którego wyszły m.in. pałac w Kopicach (1864), pałac w Brynku (1871), kościół pw. św. Mikołaja w Brzegu (1883), a także renowacja ratusza (1884-1891) i katedry św. Marii Magdaleny (1890-1892) we Wrocławiu.

 

Pałac w Pyszczynie widok od strony zachodniej/ogrodu; plan Carla Johanna Bogislawa Lüdecke, 30.01.1881; Architekturmuseum der Technischen Universität Berlin, nr inv. 11146

 

 

Pałac w Pyszczynie widok od strony północnej/ulicy; plan Carla Johanna Bogislawa Lüdecke, 30.01.1881; Architekturmuseum der Technischen Universität Berlin, nr inv. 11147

 

 

Pałac w Pyszczynie widok głównej elewacji; plan Carla Johanna Bogislawa Lüdecke, 30.01.1881; Architekturmuseum der Technischen Universität Berlin, nr inv. 11145

 

 

Pałac w Pyszczynie - plan drugiego piętra; plan Carla Johanna Bogislawa Lüdecke, 30.01.1881; Architekturmuseum der Technischen Universität Berlin, nr inv. 11144

 

 

Pałac w Pyszczynie - plan pierwszego piętra; plan Carla Johanna Bogislawa Lüdecke, 30.01.1881; Architekturmuseum der Technischen Universität Berlin, nr inv. 11143

 

 

Pałac w Pyszczynie - plan parteru; plan Carla Johanna Bogislawa Lüdecke, 30.01.1881; Architekturmuseum der Technischen Universität Berlin, nr inv. 11142

 

 

Pałac w Pyszczynie - szczegóły architektoniczne głównego portalu z zegarem i postacią rycerza; plan Carla Johanna Bogislawa Lüdecke, 08.06.1881; Architekturmuseum der Technischen Universität Berlin, nr inv. 11148

 

 

Kaplica pałacowa - przekrój poprzeczny z ołtarzem; plan Carla Johanna Bogislawa Lüdecke, 06.05.1881; Architekturmuseum der Technischen Universität Berlin, nr inv. 11151

 

 

Kaplica pałacowa - przekrój podłużny/ławki/okna; plan Carla Johanna Bogislawa Lüdecke, 06.05.1881; Architekturmuseum der Technischen Universität Berlin, nr inv. 11150

 

 

Kaplica pałacowa - rzuty piętra i elewacji z dwoma oknami; plan Carla Johanna Bogislawa Lüdecke, 06.05.1881; Architekturmuseum der Technischen Universität Berlin, nr inv. 11149

 

Po wszystkich rozbudowach w pałacu pyszczyńskim były 64 pomieszczenia. W dwanastu z nich stały XVII-wieczne meble. Sale te określano w początku XX wieku jako „historyczne”. W 1945 roku Rosjanie wywieźli większość wyposażenia i częściowo zdewastowali pałac, który gruntowny remont przeszedł dopiero w latach 1954-57. Obecna bryła budowli utrzymana w stylu klasycystycznym z elementami barokowymi, posiada rzut w kształcie odwróconej litery „L”, który powstał w wyniku dostawienia do korpusu głównego od strony północnej skrzydła. Od strony zachodniej powiększono pałac o dwie przybudówki, loggie ze schodami i ażurową attyką w formie balustrady. Od strony południowej wyrasta ponad gzyms okrągła wieżyczka z dachem stożkowo-dwuspadowym. Budynek pałacu jest obiektem trzykondygnacyjnym, pokrytym trójspadowym dachem ceramicznym z facjatami od strony zachodniej. W połaciach dachowych znajdują się od strony wschodniej lukarny. Pałac posiada proste elewacje ze skromnymi podziałami i regularnym rytmem ujednoliconych otworów okiennych. Wejście główne prostokątne, zamknięte półkoliście, obramowane jest portalem barokowym z naczółkiem wspartym na pilastrach korynckich. Zwieńcza go herb Matuschków-Toppolczanów z datą 1794 w polu tarczy, która nawiązuje do rozpoczętej w tym roku przebudowy pałacu. Obok drugi napis informujący o renowacji budowli z 1727 roku. Wyżej umieszczona jest postać rycerza trzymającego tarczę herbową. Wewnątrz pałacu zachowała się reprezentacyjna barokowa klatka schodowa: schody z białego marmuru, masywna balustrada, sufit ozdobiony stiukowymi dekoracjami z wieńców akantowych i palmetowych oraz tarczami herbowymi. Otaczający budowlę teren w trakcie pierwszej XVIII-wiecznej (1727 r.) renowacji przekształcono w niewielki ogród ozdobny. W pałacu pyszczyńskim w 1828 roku przez kilka dni przebywał pruski następca tronu Fryderyk Wilhelm IV, który wizytował odbywające się w okolicy Góry Pyszczyńskiej wielkie manewry armii pruskiej. W początkach XIX w. (przed 1829 r.) powstał znacznie większy park. Otoczony kamiennym murem postawionym w 1923 roku zajmuje obecnie obszar 6,3 ha (całość majątku przypałacowego to obszar o powierzchni 8,27 ha).

 

Pałac w Pyszczynie na litografii A.Ducknera z ok. 1850 roku

Pałac w Pyszczynie - widok od strony zachodniej

Herb rodziny hrabiów von Matuschka, baronów Toppolczan-Spättgen z datą 1882 przebudowy pałacu

Sufit jednej z sal pałacowych ozdobiony stiukowymi dekoracjami z wieńców akantowych i palmetowych oraz tarczami herbowymi

Barokowa klatka schodowa z białego marmuru

Więcej fotografii w >>> galerii <<<

Z budowli przypałacowych wspomnieć należy o budynku teatru, który powstał w latach 1794-1796 z inicjatywy Josepha Maximiliana hrabiego von Matuschka und Toppolczan barona von Spättgen. Obiekt powstał na bazie przebudowanego dawnego spichlerza. Jego głównym przeznaczeniem było zapewnienie rozrywki rodzinie właściciela dóbr, która mogła się realizować artystycznie, gdyż rodzinny zespół teatralny przygotowywał sztuki oglądane przez zapraszane z całej okolicy ziemiaństwo. Zimą 1945 roku budynek teatru został zdewastowany przez żołnierzy radzieckich. Przez szereg lat niszczał nie użytkowany. W latach 50-tych XX w. został pobieżnie wyremontowany na cele mieszkaniowo-magazynowe. W latach 90-tych użytkowany był tylko jego parter. Zachowany do dziś budynek dawnego teatru założony jest na planie prostokąta. Murowany, tynkowany z tynkowanym detalem (boniowanie dolnej kondygnacji, rozety drugiej kondygnacji), dwukondygnacyjny, o zwartej, jednolitej bryle, nakryty niskim, czterospadowym dachem. Częściowo zachował się dawny układ pomieszczeń: scena z podscenium w części zachodniej. Przetrwały też fragmenty dekoracji rzeźbiarskiej sceny.

 

 

Budynek teatru z lat 1794-96

 

 Rodzina hrabiów Matuschka, baronów Toppolczan-Spättgen władała Pyszczynem aż do 1945 roku. Zabudowa majątku pyszczyńskiego nie ucierpiała w działaniach wojennych z (nie wliczając splądrowania dóbr przez żołnierzy radzieckich). Z wydarzeniami tego okresu związana jest opowieść o ładunku cennych rzeczy, który miał opuścić pałac w Pyszczynie. Wiosną 1945 roku właściciel majątku hrabia Hans Heinrich Gottfried von Matuschka, polecił rzekomo służbie przy pomocy żołnierzy spakować wszelki dobytek. Cały transport nie ujechał jednak daleko, ze względu na zapchane drogi i groźbę przejęcia przez Rosjan. Wedle opowieści całość spocząć miała w bezpiecznym miejscu, o którym wiedzę posiadał jedynie ostatni właściciel majątku hrabia Hans Heinrich Gottfried Maria von Matuschka, baron Toppolczan – Spättge, zastrzelony przez żołnierzy radzieckich w niewyjaśnionych okolicznościach 9 dni po zakończeniu działań wojennych (17.05.1945 r.). Ofiarami II wojny światowej byli też jego trzej synowie, którzy służąc w armii niemieckiej polegli na froncie wschodnim: Hans Karl Joseph – 11 sierpnia 1944 roku pod Orłem, Hans Friedrich Rudolph – 15 listopada 1942 roku pod Tschechowem k. Królewca oraz Hans Ernst Joahim – 15 lipca 1944 roku pod Lwowem na Ukrainie. Do końca lat 40-tych XX wieku całością majątku administrowały Państwowe Nieruchomości Ziemskie. W 1949 roku na 241 ha gruntów rolnych i 112 ha lasu utworzono Państwowe Gospodarstwo Rolne. Obecnie pałacem wraz z przyległym terenem administruje Agencja Nieruchomości Historycznych. Obiekt czeka na nowego właściciela, który miejmy nadzieje przywróci mu dawną świetność i blask.

Składamy podziękowania Panu Markowi Mazurowi za udzielenie cennych informacji

Fotografie z archiwum autora 

Opracowanie
Bogdan Mucha